Herby w Oleśnicy

Tutaj będą przedstawione herby książęce i rzadkie (niestety) herby szlachty czeskiej (słowackiej, morawskiej ?), niemieckiej i polskiej - umieszczone w zamku, kościołach, ratuszu i innych miejscach (pominięto wcześniej opisane herby miasta oraz księstwa oleśnickiego z okresu do 1492 r.). Będzie się dążyć do identyfikacji każdego herbu a niekiedy i jego opisania (blazonowania).

Herby z zamku książecego

Zamek książąt oleśnickich osiągnął swoją świetność za panowania Podiebradów i dlatego głównie herby tego rodu oraz rodów skoligaconych zostały w nim umieszczone. Herby te widnieją na ścianach dziedzińca zamku, ścianie zewnętrznej zamku, bramach, wieży widokowej i we wnętrzu zamku (w formie intarsji). Herb księstwa oleśnickiego umieszczony w podstawie wieży został opisany wcześniej. Pozostałe herby pochodzą z okresu Podiebradów, Würtembergów, Welfów (Brunszwików). W oparciu o ich wczesniejsze herby (księstw) i dołączony herb księstwa oleśnickiego powstały herby księstw ziębicko-oleśnickiego, würtembersko-oleśnickiego i brunszwicko-oleśnickiego. Niekiedy stosuje sie określenie - herb (książęcy) Podiebradów ziębicko-oleśnickich, herb Würtembergów oleśnickich, herb Brunszwików oleśnickich.

• herby z dziedzińca zamku oleśnickiego (księżęcego)

• Herby Jana Podiebrada i Krystyny Szydłowieckiej
  w tym: Herb księstwa ziębickiego i hrabstwa kłodzkiego, herb księtwa żagańsko-głogowskiego. Pokazano powstanie herbu Podiebradów ziębicko-oleśnickich.
• Herby Karola II Podiebrada i jego dwóch żon
• Herb księstwa würtembersko-oleśnickiego
• Herb księstwa brunszwicko-oleśnickiego

• Herby z bramy "pałacu wdów"
• Herby z przedbramia
• Herby z intarsji
• Herby z wieży zamkowej
• Herby z zewnętrznych murów

Herby z kościoła zamkowego (Bazyliki mniejszej)

Zgodnie ze zwyczajem, kollatorzy (fundatorzy i darczyńcy) kościoła byli uhonorowani umieszczeniem herbów rodowych. Często herby były umieszczane na zwornikach sklepieniowych, wspornikach naw kościelnych, konsolach empor oraz tych elementów, które ród fundował (np. ambony, chóry, prospekty organowe). Herby głównych fundatorów, w rozwiniętej postaci (z klejnotami) umieszczano często obok ołtarza głownego.

W kościele zamkowym - obecnie Bazylice mniejszej, herby te dzięki poszanowaniu historii i zapobiegliowości proboszczów a szczególnie ks. kanonika Władysława Ozimka i kunsztowi konserwatora zabytków Wiesława Piechówki występują w postaci, w jakiej były wykonane w XVII w. My, jako społeczność miasta Oleśnicy możemy być dumni z dbałości o zachowanie pamiątek przeszłości w Bazylice.

Poniżej zostaną opisane herby wystepujące oddzielnie w prezbiterium oraz jako malowidła na konsolach empor, a także ambony.

Herby ze ścian prezbiterium

Herby z ambony

Herby z konsol empor

Herby z prospektu organowego

Herby z nagrobków umieszczonych w kościele zamkowym

Herby występują na nagrobkach tumbowych, nagrobkach, płytach nagrobnych i epitafiach. Niekiedy trudno dokonać klasyfikacji - co jest nagrobkiem, co płytą nagrobną a co epitafium.

Nagrobki tumbowe najczęściej fundowali królowie, książęta i biskupi. Były one jednopostaciowe i wielopostaciowe - najczęściej małżeńskie, wykonane z kamienia. Tumbę umieszczano najczęściej w prezbiterium kościoła - na środku. Zapewniało to dobre warunki ekspozycji i świadczyło o znaczeniu.

Na nagrobku, oprócz herbu własnego i ewentualnie żony - znajduje się kilka herbów tworzący program ideowy nagrobka. Miał on najczęściej przedstawić ważność zmarłego poprzez okazanie zdobyczy terytorialnych (herby ziem), skoligacenie z wielkimi rodami (program majestatyczny), wymienienie przodków (program genealogiczny) i wiernych sług. Niekiedy przedstawiano program polityczny a nawet poprzez herby wskazywano na pretensje do posiadłości, ziem, księstw (przesłanie do potomków i władców). Nie są znane autorowi jakieś zasady rozmieszczania herbów (podobne do herbów na trumnach). A przy tumbach małżeńskich - także - które mają być po stronie żony, a które po stronie męża oraz "w nogach" i "w głowie". Wzorem herbów na trumnach można sądzić, że mogło być podobnie - ojczysty w głowach, macierzysty w nogach, babki ojczystej po prawej stronie tumby, macierzystej po lewej stronie.

Płyty nagrobne są najczęściej ustawione pionowo i mocowane do ścian kościelnych (płyta przyścienna). Przedstawiają one zmarłego w pozycji stojącej jako postać żywą. Obramienie płyty tworzy bordiura, oprawa architektoniczna lub tylko napis na obrzeżu. Miejsce umieszczenia płyty zależało od znaczenia i majętności zmarłego. Niektóre płyty umieszczano poziomo, przed kościołami.

Często uważano, że - umieszczenie herbu na nagrobku - obok wyobrażenia portretowego zmarłego było wystarczającą wskazówką co do jego tożsamości. Chociaż bogatsi umieszczali także napis na obramieniu. Wcześniej (w XV w.) umieszczano jeden herb i istniała zasada strony heraldycznej (znaki heraldyczne rozmieszczano po lewej stronie zmarłego a po prawej miecz).
W wieku XV i XVI - szczególnie dotyczyło to szlachty - umieszczano 2 lub najczęściej 4 herby w rogach płyty. Było to świadectwo długości istnienia rodu szlacheckiego ("odwiecznego"), w odróżnieniu od "nowej" szlachty z nadań królewskich i niekiedy książęcych.

Opisy herbów z nagrobków rozpatrzymy na nastepujących przykładach:

Herby z nagrobka tumbowego Jana Podiebrada i Krystyny z Szydłowieckich.

Herb z płyty nagrobno-epitafijnej Jerzego Podiebrada

Herby z płyty nagrobno-epitafijnej Karola Krzysztofa Podiebrada

Herby z płyty nagrobnej Jerzego von Abschatz

Herb z epitafium i zagadka

• Herby z zewnętrznych murów kościoła zamkowego i NM Panny

• Herby z trumien (Würtembergów - umieszczonych w krypcie) - przykład. Niektóre rody przyjmowały następującą zasadę rozmieszczania herbów. Herb Ojczysty w głowach, macierzysty w nogach, babki ojczystej po prawej stronie, macierzystej po lewej.

Herby z Ratusza

Herby z ksiąg

(jedno z najlepszych przedstawień herbów oleśnickich Podiebradów znajduje się w oleśnickim wydaniu pięcioksięgu Mojżesza w j. hebrajskim z 29 lipca 1530 r. Widoczne są wszystkie istotne szczegóły herbu). W księgach z biblioteki łańcuchowej znajduje się szereg naklejonych exlibrisów darczyńców w postaci herbów (Podiebradów, Würtembergów, Brunszwików) oraz wytłoczenia herbów na okładkach (herb książąt legnicko-brzeskich). Niektóre z ksiąg zawierają większą ilość różnorodnych herbów.