Jan Sinapius

Napisano na podstawie referatu "Oleśnickie epizody literackie" autorstwa Jacka Kolbuszewskiego wygłoszonego w Oleśnicy w 1989 r. Maszynopis w Dziale Dokumentów Życia Społecznego w Oleśnicy.

Na rycinie Jan Sinapius w wieku 38 lat. Żródło:Oelser Heimatblatt nr 183. Autor ryciny Christian Winckler - rytownik wrocławski. Ten sam, który rysował panoramy Oleśnicy [1], [2] ok. 1700 r. Powiększenie napisu i postaci

Jan (Hanus, Johann) Sinapius (Sinapii, Sinapio) urodził się 11 września 1657 na Liptowie, w Tepli (Słowacja). Przyjechał do Oleśnicy mając już 35 lat (w niektórych opracowaniach daty różnią się o 10 lat. Istnieją też rozbieżności pomiędzy informacjami czeskimi i polskimi) i dysponując gruntownym wykształceniem, zdobytym m. in. w Lipsku. Spędził w Oleśnicy piętnaście lat i były to w jego biografii lata najważniejsze.

W 1692 r. objął stanowisko bibliotekarza w książęcym gimnazjum, oraz prorektora szkoły a w 1700 r. awansował do godności rektora i jednocześnie został nauczycielem synów książęcych.

W Oleśnicy opracował i przygotował do druku Olsnographię (pełna nazwa "Olsnographia oder Beschreibung des Fürstentums Oels in Niederschlesien"). Jest to wszechstronny opis Oleśnicy i księstwa oleśnickiego, obejmującego zarówno jego przeszłość, jak i teraźniejszość. Olsnographia wyróżnia się rzetelnością (we wstępie wymienił wszystkie wyzyskane źródła) i zawiera prawie wszystko, co dało się wówczas o ziemi oleśnickiej napisać. W szczególności sytuacja polityczna i władcy, stosunki religijne, system wojskowy, opis Oleśnicy i obwodów księstwa. Przychylne sądy o tym dziele wypowiedzieli badacze niemieccy i polscy.Dzieło swoje ukończone 24 września 1706 r. dedykował braciom Karolowi Fryderykowi i Chrystianowi Ulrychowi Wirtembergom panującym na księstwie Oleśnickim.

Duże uznanie dla dyrekcji Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu za wprowadzenie jej do Biblioteki Cyfrowej Tom I , Tom II

Tutaj również zgromadził większą część materiałów do dzieła swego życia: dwutomowej heraldycznej księgi Śląska "Kuriositäten des schlesischer Adels" (wydanej w 1720 r. w Lipsku pod nazwiskiem Sinapio). Na rycinie pierwsza strona tego dzieła (dziękuję Panu Klausowi Liwowsky`emu za jej przysłanie). Z niej głównie jest znany Johann Sinapio. Dostępna w Wirtualnej Bibliotece Cieszyńskiej (sprzedawana na płytce CD).

Sinapius opuścił Oleśnicę w 1707 r., gdy zaproponowano mu bardzo prestiżowe stanowisko rektora szkoły legnickiej. Zmarł tam w 5 października 1725 r.

Jana związki z Polską
Jan Sinapius, szczycący się niemieckim szlachectwem i piszący po niemiecku (a także po łacinie), nie był bowiem Niemcem. Sam akcentował dość wyraźnie, że pochodzi z Węgier (Słowacja należała wówczas do korony węgierskiej). Jego ojcem był Daniel Sinapius (1640-1688), poeta, autor dzieł ważnych dla słowackiej literatury i kultury. Jego dokonania są bardziej znane niż obu jego synów.

W czasie prześladowania protestantów w Słowacji, ojciec Jana przebywał przez dziesięć lat w Polsce, a od 1677 r. pełnił obowiązki rektora szkoły w Nowym Bojanowie. Jeśli się zważy, że Jan Sinapius pobierał nauki początkowe pod kierunkiem ojca, to jego stosunek do polskości i Polaków nie musiał być wrogi. Jednocześnie wskazywało to na znajomość języka polskiego.

Chociaż od historyków niemieckich przejął koncepcje pierwotnie germańskiego charakteru ziem śląskich i ich spolonizowania w wyniku najazdu "słowiańskich lechitów", nie oznacza to jednak jeszcze stanowiska jednoznacznie proniemieckiego i antypolskiego.

Dużej pomocy w gromadzeniu materiałów do Olsnographii udzielił Synapiusowi ówczesny polski pastor w Oleśnicy, pochodzący z Leszna Jerzy Noikirch (1650 - 1709).

Jana etymologia oleśnicka
Szczególnie wyraźnie uwidacznia się ten problem w oglądzie przez Sinapiusa nazewnictwa w księstwie oleśnickim. Zauważa, iż wielu badaczy nie znając języka polskiego popełniło rażące błędy w określaniu genezy nazwy Oleśnicy i innych okolicznych miejscowości: "so blicken doch in nachfolgenden Oerten des Oelssnischen Furstentums Polnische Benahmungen herfur: Olesznyca, Oels, von Olsza, Olszyna, eine Erle. Trzebnica von trzeba nic, man darf nichts. Miedzibor von miedzy und bor, zwischen dem Walde. Stroppen, Struppina, von Strop, ein Strich".

W podobny sposób wskazał Sinapius na polską etymologię również wielu innych nazw, wymieniając kolejno (cytujemy w jego transkrypcji): Grabów, Malow, Malierz, Bukowina, Losina, Strzelce, Kowalowice. Konfrontując nazwy niemieckie i polskie (np. casus Psie Pole - Hundsfeld) wskazał też na sposób powstawania szeregu niemieckich nazw będących w istocie kalkami językowymi nazw polskich, by ostatecznie zaprotestować wcale ostro przeciwko proponowanej przez Niemców etymologii nazwy Oleśnica, utworzonej rzekomo w następującym szeregu: Oerle - Oerlitz - Olse - Oelss. Że nie był on zwolennikiem wersji germańskiej, świadczy wreszcie najlepiej następujący wywód genetyczny nazwy Oleśnica, którą rad był wprowadzić- per analogiam - ze

źródłosłowu łacińskiego: "Man mochte auf lateinisch Oelsse, nach dem in Ungarn gelegenen Stadtlein, wo selbst mein Mutterlicher Grossvater Andreas Majerus lange Zeit Pastor und Comitatus Gomorniensis Senior gewesen, A l n o v i a nennen, wie den auch Olsna, per Anagramma, das Wort Alnos, in sich halt. Jetzkund ist Oelsse, lateinisch Olsna, polnisch Olesznyca, der rechte Name".

Jest to więc odpowiedź wcale wyraźna na znajdujące się wówczas w obiegu niemieckie koncepcje, a jeśli nawet Sinapius stał na stanowisku pierwotnie germańskiego charakteru Śląska, to przecież jednak historyczny obiektywizm kazał mu przyznać, że polskie nazwy są w stałym użyciu; i nie było w tym niechęci, podobnie jak nie było niechęci w stosunku do żywej siły i aktywności języka polskiego w księstwie oleśnickim: "Und zwar ist in Oelsse di Polnische Gemeinde eben so stark nicht, aber in anderns ist angefuhrten Stadten ist die Anzahl der Polnischen Zuhóoer ungleich grosser als der Deutschen".

Sinapius, co ważniejsze, dostrzegł także konsekwencje tego faktu dla działalności protestanckich pastorów na tym terenie, orzekając wręcz, że muszą oni umieć więcej niż pastorzy działający gdzie indziej, koniecznie bowiem muszą umieć po polsku. Przypomniał, jak Konrad Negius, znany w historii literatury jako autor pisanych poprawną polszczyzną kazań, ubiegając się ostanowisko pastora w jednej z miejscowości w księstwie oleśnickim dowodził przed księciem swej wyższości nad słynnym z erudycji Melchiorem Eccardem: "Pan Eccard zna hebrajski, ja także znam; zna grecki, ja także; zna łacinę, ja także; zna niemiecki, ja także; ja jednakże władam polskim, który panu Eccardowi jest nieznany, umiem przeto więcej niż on!" - i ta właśnie argumentacja przyniosła mu u rozśmieszonego nią księcia sukces.

Jan o pogańskim kulcie bóstw słowiańskich
W podobnym duchu ujął Sinapius problem pierwotnych, pogańskich wierzeń miejscowej ludności. Orzekł mianowicie, że wyparty został z tego terenu kult: Jupitera, Marsa, Junony, jego zaś miejsce zajął kult bóstw słowiańskich: Łady, Marzanny, Ziewoni, słońca, księżyca i wiatru: Lelusa, Polelusa i Pogwizda (Lelum i Polelum to w jego rozumieniu odpowiedniki Kastora i Poluksa!), o czym dowiedział się od Marcina Kromera. Natomiast za śląską kroniką Fryderyka Luciego wspomniał Sinapius o kulcie Czernoboga (Zernoboga), który zresztą prawdę rzekłszy, czczony był na Łużycach, by następnie podkreślić polską i czeską rolę w chrystianizacji całego Œląska i ziemi oleśnickiej.
Że stosunek Sinapiusa do Polaków nie był niechętny, świadczy też obiektywizm, z jakim wymienił w biograficznej części swego opracowania, obejmującej przede wszystkim dane o duchownych protestanckich, pastorów Polaków.

Obecność Sinapiusa - Słowaka z pochodzenia - na Œląsku wymaga jednego jeszcze komentarza. W XVII w. związki Œląska ze Słowacją, i to właśnie związki kulturowe wyrosłe na podłożu religijnym, prostestanckim, były niezmiernie silne. W Spiskim Podgrodziu kantorował przez jakiś czas najwybitniejszy ze śląskich pisarzy - Adam Gdacjusz, kiedy zaś w drugiej połowie XVII w. fala kontrreformacji objęła przynależną do państwa węgierskiego Słowację, wówczas niejeden ze słowackich pastorów znalazł schronienie w Polsce i na Œląsku. Nie brakowało ich także w księstwie oleśnickim.

Postacią znaną najbardziej był oczywiście Jan Sinapius, ale i inni zdołali swą tu obecność dość wyraźnie udokumentować, nie odżegnując się od swego pochodzenia.

Dotyczy to przede wszystkim Daniela Sinapiusa juniora (ur. 27. 10. 1670 w miejscowości Radwan w Słowacji), który po studiach w Berlinie i Lipsku przybył na ziemię oleśnicką w ślad za starszym bratem i w 1699 r. został pastorem w Strzelcach, później w Łuczynie, znany zaś jest nie tylko jako autor traktatów o problematyce medycznej, ale także jako twórcą ważnej z punktu widzenia geografii historycznej Tabula geographica Ducatus Olsnensis, pierwszej mapy księstwa oleśnickiego (współautor - pastor z Masłowa Hermann Leonhard David 1670?1736) i rozpraw z zakresu meteorologii.

Suma tych faktów pozwala na stwierdzenie, że kontakty śląsko-słowackie w dobie reformacji i kontrreformacji były stosunkowo silne, Oleśnica zaś odegrała w nich dosyć istotną rolę. Warto pamiętać o dokonaniach "oleśnickich Słowaków".

Warto współczesnym udostępnić dzieło Sinapiusa, Słowaka, który uważał się za oleśniczanina. Jest tu pole do popisu dla Towarzystwa Miłośników Oleśnicy. Szkoda, że próby namówienia decydentów olesnickich na zlecenie przetłumaczenia tego dzieła trafiają w próżnię.

Jan Sinapius w 1694 r. poślubił oleśniczankę Elisabeth Titz (+ 1755 r.).

Od autora • Początki miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Würtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Inne zabytki
Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herb księstwa • Inne herby • Drukarnie
Książęce krypty • Kary i pręgierz • Pomniki • Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki w 1945 r.
Renowacje zabytków • Kalendarium • Biografie historyczne • Zasłużeni dla Oleśnicy
Artyści oleśniccy • Autorzy • Inni artyści • Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Zagadki
Ciekawostki • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Galeria • Wydawnictwa oleśnickie
Bibliografia • Linki • Podziękowania • Zobacz księgę gości • Dopisz się do księgi
Napisali o nas

Notatki:Ján Sinapius-Horčička (* 1625 in Oravský Podzámok, damals Königliches Ungarn; † 6. August 1682 in Halle (Saale); auch Johann Sinapius der Ältere genannt) war ein slowakischer Humanist und Theologe. Er war der Bruder des Theologen und Dichters Daniel Sinapius-Horčička und der Onkel des Historiker Johann Sinapius.

O herbie Daniela Sinapiusa - Olsnographia T1 s.448 (225)