Kościół Św. Trójcy

Najmłodszym zabytkiem sakralnym w Oleśnicy jest kościół barokowy p.w. Św. Trójcy. Budowa tego kościoła zakończona została w 1744 roku, ale prace wykończeniowe trwały jeszcze długo. Wówczas wyglądał on tak jak na poniższym rysunku F.B. Wernera. Jak widać - obok kościoła znajdował się cmentarz. Pomimo tego, wewnątrz niego pochowano osoby zasłużone dla powstania i rozbudowy kościoła.

Kościół Św. Trójcy wg F.B. Wernera (własność BUW) ok. 1750 r. [6]
Kościół Św. Trójcy obecnie

Rzut poziomy kościoła bez bocznej sali [3]

Niżej przedstawiam tekst pani Ewy Kruger o historii kościoła. Pani Kruger jest siostrą przedostatniego niemieckiego proboszcza katolickiej parafii (tekst udostępnił W. Piechówka).

DIE KATHOLISCHE KIRCHE IN OELS - KOŚCIÓŁ KATOLICKI W OLEŚNICY

Kto z katolików nie zna pięknego kościoła parafialnego w naszej kochanej Oleśnicy? Kościół ten wprawdzie nie miał szczególnego położenia w centrum starego miasta, stał mianowicie wciśnięty w szpaler domów przy ul. Georga [ob. ul. Kościelna], jednak jego wieża wysoko wystawała ponad dachy miasta i całego regionu. Nasi bracia wyznaniowi żyli ponad 200 lat po reformacji, bez domu bożego. Wreszcie postanowili wybudować kościół. Jego powstanie zawdzięczamy trzem osobom: celnikowi i warzelnikowi Michaelowi Josefowi Richel, cesarskiemu pocztmistrzowi Johannowi Winter i księdzu kuratorowi (winno być - kuratusowi, dopisek autora strony) - Leopoldowi Johannesowi Pientag.

Zanim wybudowano kościół, Richel przeznaczył swój dom pod Bramą Mariacką na kaplicę, Winter postarał się o przeniesienie jej do centrum miasta i w tym celu oddał swój dom na Rohrstr [ob. Okrężna], czym spowodował postanowienie o budowie kościoła. Marzenie o własnym kościele udało się oleśniczanom zrealizować dzięki Pientagowi, który wkrótce po wyświęceniu w 1735 roku został księdzem kuratusem w Oleśnicy. Pientag w 1738 roku dostał z Wiednia cesarski reskrypt-rozporządzenie o przeniesieniu kaplicy domowej do centrum miasta i wkrótce również pozwolenie na budowę kościoła, mimo wyraźnej niechęci do tego projektu oleśnickiego księcia Krystiana Ulryka (winno być - Karola Fryderyka, dopisek autora strony). Cesarz Karol VI przekazał na budowę 6 tys. guldenów i wtedy ksiądz Pientag wyruszył w podróż w celu zdobycia pozostałych środków na budowę kościoła. Wkrótce mógł powstać piękny kościół, który został poświęcony jako kościół Św. Trójcy. Pierwsze msze mogły być odprawiane już w 1744 r.

Ksiądz Pientag zmarł w 1750 r. i został pochowany w kościele. Następcy kontynuują jego dzieło: w 1748 wymalowano wnętrze kościoła, w latach 1750-1755 zostaje namalowany iluzjonistyczny ołtarz główny przez F. A. Schefflera, (podawane jest też nazwisko Anton Erazm Beier). W 1776 r. podwyższono wieżę i dobudowano hełm projektu architekta księcia Erdmanna - J. W. Hellera. Wnętrze kościoła urządzone jest w stylu barokowym. Kolumny, jak i ołtarz główny, ołtarze boczne opasane są oczeretami. Motyw oczeretów przewija się przez wszystkie malowidła. Chór jest osobną konstrukcją w kształcie kopuły. Ponad ołtarzem ukazywał się obraz Świętej Trójcy, na sklepieniu Chrystus w glorii. Wnętrze kościoła robiło duże wrażenie na wszystkich oglądających kościół, wieża z jasno świecącym okiem bożym była typowa dla tej epoki.

Wnętrze kościoła Św. Trójcy przed 1945 r. Własność autorki tekstu

11 września 1854 roku biskup Heinrich Forster podniósł kościół kurialny(?) do rangi kościoła parafialnego. Do parafii należały teraz Oleśnica, Dobroszyce i 29 dalszych wsi.

Po pewnym czasie okazało się, że kościół jest za mały. W regionie rozwijał się przemysł, tym samym zwiększyła się liczba mieszkańców i członków parafii. Oleśnicki dom boży był przeznaczony tylko dla 300. wiernych. Biskup-kardynał powołał w 1935 r. dr Romana Reisse na księdza w Oleśnicy. Dr. Reisse uczestniczył wcześniej w restauracji kościołów Laubus i Wohlstat. Po prawie dwustu latach kościół oleśnicki mógł być wreszcie odrestaurowany. Chodziło również o jego rozbudowę. Dr Reisse znalazł dobre rozwiązanie. Kościół nie mógł być rozbudowany w stronę Rohrstrasse (ul. Okreżnej), nie mógł być też wydłużony. Postanowiono więc pójść wzdłuż ul. Kościelnej. Stary dom parafialny został zburzony, a dla księdza urządzono dom z pruskim murem przy Wendestrasse [ul. Łużycka].

Rozbudowa nie mogła być kontynuowana w stylu barokowym, co nie przeszkadzało w stworzeniu nowego interesującego stylu. Po rozbudowie powstało w kościele ok. 1000 miejsc siedzących i stojących.

Dopisek autora strony. Dotychczas nie znaliśmy wyglądu wnętrza tej przybudówki. Okazało się, że ilustracje wnętrz odnalazłem w Instytucie Herdera w Marburgu. widok na salę od strony ołtarza, ściana sali od ul. Kościelnej, część ściany sali od strony domu parafialnego - widoczne empory,  widok z sali na ołtarz, zdjęcie barokowej ambony.

Prawie kwartał stały rusztowania w kościele. Artysta malarz z Wrocławia odnowił freski na ołtarzu głównym i sklepieniu, co było bardzo żmudną pracą. W celu zebrania pieniędzy na rozbudowę i restaurację kościoła ks. Reisse, jak kiedyś jego poprzednik - ks. Pientag, wyruszył za jałmużną po całym kraju. księdz Reisse zginął tragicznie we Wrocławiu w lipcu 1945 r. Pochowany na Cmentarzu Ducha Świętego we Wrocławiu. Jego grób istnieje. Wydano zbór jego kazań. Jego następcą został ks. Paul Stasch. Jeszcze w czerwcu 1944 roku mogliśmy uczcić 200-lecie powstania naszego kościoła. W czasie uroczystości kościół był przepełniony (dopisek autora strony. Poniżej tabelka pokazująca wzrost ilości wiernych w poszczególnych latach).

rok
1720
1744
1844
1936
ilość wiernych (ok.)
100
300
1150
4000

Jeszcze w Sylwestra 1944 roku zebrała się cała parafia w kościele, ale odczuwało się już wtedy przytłaczającą atmosferę. 20 stycznia zostaliśmy szybko i bez przygotowania wysiedleni z miasta. Kiedy w czerwcu 1945 roku powrócił ks. Stasch i kilku parafian, roztoczył się przed nimi żałosny widok: miasto i kościół zniszczone.

Ci, którzy powrócili, uczestniczyli w codziennych mszach odprawianych przez ks. Stascha (nie wiadomo, gdzie one się odbywały, skoro kościół był zniszczony). Msze te były ucieczką dla duszy i prośbą o przetrwanie. W listopadzie 1945 roku prawie wszyscy niemieccy mieszkańcy miasta zostali wysiedleni.
Ewa Kruger

Dopełnienie: Powstanie kościoła związane jest z pobytem w Oleśnicy austriackiego garnizonu od 1720 r. Dla nich wybudowano przed Bramą Mariacka kaplicę. Do niej, na nabożeństwa, uczęszczało ok. 100 katolików. W 1727 r. przysyła cesarz do Oleśnicy kapitana Konrada von Bernschneida z oddziału gen. Welczka, którego zadaniem było wybudowania kaplicy katolickiej i obsadzenia kapłana. Kiedy oddział wojsk austriackich opuszcza Oleśnicę - Richel przeznacza swój dom (może jego część?) na kaplicę. Zobacz historię.

Dzięki dr Michałowi Wardzyńskiemu z IHS UW dowiedzieliśmy się, że autorem ołtarza (tylko rzeźb?) oraz ambony był Franz Joseph Mangoldt, wybitny rzeźbiarz wrocławski, pracujący głównie dla odbiorców katolickich na Dolnym Śląsku i w Rzeczypospolitej od ok. 1725 do 1761 r. Wykonywał on m.in. rzeźby dla klasztoru w Lubiążu (sala ksiąźęca) i auli Leopoldyna na Uniwersytecie Wrocławskim. Czyli kościół Św. Trójcy posiadał bardzo cenne zabytkowe wyposażenie. Dotychczas ta wiedza nie był znana niemieckim i polskim historykom, zajmującym się historią Oleśnicy. Okazało sie, że zachowała sie rzeźba Chrystusa Salvatora z ambony

W 1783 roku Gottlieb Benjamin Engler zbudował organy. Instrument ten nie zachował się do naszych czasów. Znane jest tylko ich mało dokładne zdjęcie [8]. Znamienne jest, że ojciec Gottlieba Benjamina zbudował organy dla kościoła NMP i św. Jerzego, dziadek zaś remontował organy w Kościele Zamkowym. Była to znana rodzina wrocławskich organomistrzów. W 1932 r. nowe organy w kościele Św. Trójcy wybudował organmistrz Carl Berschdorf z Nysy (znana firma), które były naprawiane w 1944 roku przez stolarza Meyera z Oleśnicy [8]. Tak wyglądają organy obecnie [1].

Szczątki ks. L. Pientaga, J. Wintera i prawdopodobnie M. J. Richela oraz jego żony pochowano w kościele obok głównego ołtarza.
W 1804 r. wymienia się w Oleśnicy kościół katolicki i jednego (księdza) kuratusa.

Proboszczowie parafii: Karl Nippel (1854-1863), kanonik Hugo von Schalicha(?)-Ehrenfeld (1863-1883), Juliusz Fengler (1883-1893), Henryk Schlossarek(1893-1906), ks. dziekan (erzpriester) Franz Halaczek (1906-1922), ks. dziekan (erzpriester) Wiktor Scholtysek (1922-1935), ks. dr Roman Reisse (1935-1945), Paul Stasch (1945-1946).

W czasie wojny, w kościele były urządzane msze dla cudzoziemców - katolików. Odbywały sie one raz na miesiąc. W swoich wspomnieniach p. M. Niemiec pisał, że był nawet ministrantem.

Podczas walk w styczniu kościół ucierpiał podobnie jak inne budynki, będącę na trasie nocnego przebijania się, wąskimi uliczkami, niemieckiej dywizji w kierunku Wrocławia w nocy z 24 na 25 stycznia 1945 roku. Wg zdjęcia lotniczego z 1 .02.1945 roku - spalona była boczna sala kościoła (niżej pokazana). Ogień z niej mógł przenieść sie do wnętrza kościoła. Spalone były budynki sąsiadujące z kościołem - po drugiej stronie ulicy Okrężnej. Ogień z nich mógł mieć jakieś szkodliwe działania na kościół. Jednocześnie trudno ocenić ze zdjęcia czy dach kościoła się wówczas spalił.

Wg naocznego świadka Antoniego Kokota (nie mylić z S. Kokotem), kościół palił się jeszcze 26 stycznia. Być może, że to paliła się przybudówka i dym wychodził przez okna kościoła. Ze wspomnień mieszkańców wynika, że kościół został zburzony z nalotu niemieckiego w lutym lub marcu.

Wypalony kościól z zapadniętym dachem i spaloną wieżą. Stan z 1958 r. Budynki z tej strony kościoła uległy także spaleniu.
Spalona boczna sala kościoła wykonana po 1935 r. i sąsiedni dom wzdłuż ul. Kościelnej [oba zdjęcia z [1].
Wnętrze kościoła po odgruzowaniu.
Kościół w trakcie odbudowy w latach 1960-1962 r. Fotografie nieznanego autora.

Zniszczeniu uległo bardzo wiele elementów architektonicznych (dachy, wieża i hełm wieży, sklepienie i niepowtarzalne malarstwo, empora organowa), wiele przedmiotów wystroju wnętrza kościoła (rzeźby, obrazy, piękna ambona, prospekt organowy i organy, rzeźbiona droga krzyżowa, ławki, żyrandole i inne. Ze zniszczeń uratowały się jedynie fragmenty ołtarzy bocznych i ich figury, ołtarz główny oraz ambona, które po odrestaurowaniu i konserwacji zdobią wnętrze odbudowanego w latach 1957-1962 kościoła, dzięki staraniom ks. F. Sudoła.

Wyliczając te wszystkie zniszczenia musimy pamiętać o tym, że kościół Św. Trójcy przetrwał po wojnie jest zasługą wielu wspaniałych ludzi, między innymi: ks. infułata F. Sudoła i prof. M. Przyłęckiego, który w tym czasie pełnił funkcję Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Zezwolenie na prace zabezpieczające parafia otrzymała z końcem lat pięćdziesiątych, a w latach 1960-1962 podniesiono kościół z ruiny, zadaszono i odremontowano.

Ciekawostka: Wg opowieści jednego z mieszkanców - na spalonej wieży zadomowił się bocian. Dzieci każdego roku oczekiwały na przylot bocianów do gniazda umieszczonego na wieży kościelnej.

W roku 1969 dokonano wymiany dachu, pokrycia hełmu wieży oraz rynien i rur spustowych. Natomiast w roku 1977 przystąpiono do naprawy i odnowienia tynków zewnętrznych kościoła. W 2001 roku W. Piechówka rozpoczął wstępne prace konserwatorskie wystroju kościoła p.w. Św. Trójcy. Występowały przy tym różne problemy. Do 2005 r. trwała rekonstrukcja i renowacja wyposażenia kościoła. Jeden z przykładów: anioł z ołtarza, prawdopodobnie wykonany przez F.J. Mangoldta, przed i po renowacji wykonanej przez Wiesława Piechówkę.

Anioł przed renowacją
Anioł po renowacji

Późnobarokowy ołtarz główny
Fragment ołtarza.
Wszystkie fotografie W. Piechówka

Opracowano na podstawie konsultacji konserwatora zabytków Wiesława Piechówki.

Broszurę zawierająca historię kościoła Świętej Trójcy, autorstwa W. Piechówki, bogato ilustrowaną (nie znam autora zdjęć), można kupić w kościele. Cena 5 zł. Z niej okładka, malowidło ścienne, malowidło nad chórem, malowidło na sklepieniu nawy głównej (Uwaga. Kolory malowideł mogą być skażone poprzez przetwarzanie komputerowe).

Literatura

  1. Piechówka W. Kościól Świętej Trójcy w Oleśnicy. Wyd. AGA. Wrocław 2006
  2. Gorzkiewicz H. Wierny Bogu, Kościołowi i Oleśnicy. Ksiądz Infułat Franciszek Sudoł 1903-1990". Oleśnica. 2003
  3. Starzewska M. Oleśnica. Ossolineum. Wrocław. 1963
  4. Oleśnica, Bierutów i okolice. Katalog zabytków sztuki w Polsce. PAN. Warszawa 1983
  5. Przyłęcki Mirosław. Najcenniejsze zabytki Oleśnicy. Zapiski oleśnickie nr 2. 1995
  6. Miasto znane i nieznane. Opr. Ryszard Len. Wyd. Galeria Miejskiej biblioteki Publicznej w Oleśnicy.
  7. Oleśnica. Monografia miasta i okolic. Red. Stanisław Michalkiewicz. Ossolineum. W-w. 1981 r.
  8. Drożdżewska Agnieszka. Zycie muzyczne w Oleśnicy w XIX w. Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr Marii Zduniak Wrocław 2004

Od autora Lokacja miasta Oleśnica piastowska Oleśnica Podiebradów Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów
Oleśnica po 1885 r. Historia miasta w skrócie Zamek oleśnicki Kościół zamkowy
Inne zabytki Fortyfikacje Herb Oleśnicy Herby księstw Drukarnie Ciekawostki (ponad 400 tematów)
Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica Pomniki Wojsko w Oleśnicy NumizmatyWalki w 1945 r.
Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasłużeni dla Oleśnicy Artyści oleśniccy
Autorzy
Rysowali Oleśnicę Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy
Co pod ziemią? Landsmannschaft Oels Wydawnictwa oleśnickie Recenzje
Bibliografia Linki Podziękowania Księga gości Dopisz się do księgi Zauważyli nas
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Interpelacje radnych Odeszli
Nowości
Szukam sponsora do wydania książki