Schemat śródrynkowej zabudowy z okresu XV-XVI w. w oparciu o prace R. Czernera.
Rozmieszczenie części północnej ratusza (czarny kolor) w rynku wg J. Pilcha.
Ratusz oleśnicki
Początkowo w bloku śródrynkowej zabudowy rynku istniały kramy i ławki (głównie szewskie i piekarskie. Stanowiły one własność księcia (częściowo wójta) lub były wznoszone na mocy zezwolenia Księcia. On też czerpał dochód z opłat czynszowych nałożonych na prowadzoną w nich działalność i z ich najmu. Z ławek z czasem wytworzyły się drewniane, później murowane kramy przekupniów oraz zespoły murowanych komór kupieckich - sukiennice, zwane też domami kupieckimi. Nie było miejsca na ratusz, gdyż nie istniała rada miejska (Rathaus - dom rady miejskiej. Prawo średzkie nie przewidywało rady miejskiej). Wybudowanie budynku w miejscach istnienia kramów itp. uszczuplałoby zyski księcia (wójta) i oni nie byli tym zainteresowani. Dom wójta, który w imieniu księcia rządził miastem, znajdował się poza blokiem śródrynkowym. Z czasem dom wójta rozbudowuje się i po pojawieniu się rady miejskiej, staje się zapewne też domem ich obrad (Ratuszem).
Pierwszy Ratusz (wg innych źródeł - dom wójta) był raczej drewniany i wzmiankowano go już w 1393 r. Po wykupieniu wójtostwa (1407 r.), ten dom leżący na uboczu, nie odpowiadał randze miasta ani rady miejskiej, która przejęła całkowicie rządy w mieście. Musiał powstać ratusz murowany stojący w centrum rynku. J. Sinapius napisał, że stało się to w 1410 r. Jego wygląd niczym nie przypominał dzisiejszego - był to budynek jedno lub raczej dwupiętrowy, wybudowany w stylu gotyckim. Wieża mogła być budowana równolegle lub powstała po wybudowaniu ratusza, bowiem oceniono jej powstanie pomiędzy 1400-1500 rokiem. Wieża leżała przy ważnej drodze z Wrocławia w kierunku Gniezna.
Poniżej pokazano bardzo przybliżony schemat śródrynkowej zabudowy z okresu XV-XVI w. w oparciu o prace R. Czernera. Z schematu wynika, że ratusz mógł powstać na miejscu, być może, domu kupieckiego i nie stał w centrum, ani w osi symetri rynku. Wraz z rozbudową Rady i ich funkcji, wykupuje ona dodatkowo część pomieszczeń w sąsiednim domu kupieckim - oddzielonym szerokim przejściem. Ten dom był potem nazywany skrzydłem południowym ratusza. W skrzydle północnym - czyli we właściwym ratuszu znajdowała się izba burmistrza, duża sala posiedzeń Rady i inne izby. Niżej pokazano rozmieszczenie ratusza (oznaczony czarnym kolorem) w rynku wg J. Pilcha.
|
|
Schemat śródrynkowej zabudowy z okresu XV-XVI w. w oparciu o prace R. Czernera. |
Rozmieszczenie części północnej ratusza (czarny kolor) w rynku wg J. Pilcha. |
W czasie wielkiej burzy w roku 1535 ratusz został silnie uszkodzony, odbudowano go w następnym roku zmieniając nieco jego konstrukcję i może podwyższając. Wtedy prawdopodobnie nadbudowano nad kwadratową wieżą - ośmioboczną część. Podano bowiem, że wykonano renesansową galeryjkę nad ośmioboczną nadbudową wieży. Z tego okresu pochodzą do dziś istniejące piwnice pod północnym skrzydłem gmachu, w których odbywał się wyszynk piwa i wina, ale od XVIII wieku służyły tylko do przechowywania tych trunków.
W XVI w. nad oknami Ratusza znajdował się napis: VIDERE JUDICES QUID FACIATIS, NON ENIM HOMINI JUDICATIS SED JEHOVAE EX ERIT VIBUSCUM IN NEGOCIO JUDICI (uwaga: jest to zapewne werset biblijny, być może że w trakcie przepisywania przez maszynistki posiada błędy).
Nad głównym wejściem umieszczono tekst (litery w kolorze złota): NIHIL EST EX OMNIBUS REBUS HUMANIS PRAECLAR(I)US AUT PREASTAUTLUS QUAM DE REPUBL. BENE MERETI [wg nieczytelnej odbitki z (6)].
Dodano 16.05.2011 r.
Dr Piotr Oszczanowski przysłał tekst bezbłędny oraz jego tłumaczenie "Nihil est ex omnibus rebus humanis praeclarius, aut praestantius, quam de Republica bene mereri" "Wśród wszystkich spraw ludzkich nie ma nic piękniejszego, nic bardziej zaszczytnego niż dobrze zasłużyć się Rzeczypospolitej" - jak dodał autor tłumaczenia - "Rzeczypospolitej oleśnickiej". Ten piękny i wymowny napis mógłby, zdaniem P. Oszczanowskiego, ponownie znaleźć się nad drzwiami Ratusza.
W ratuszu urzędował burmistrz oraz odbywały się zebrania rady miejskiej i posiedzenia ławy. Tam też mieściła się sala radnych, kancelaria rady miejskiej oraz miejsce pisarza, sala urzędu podatkowego, sala ławników, miejskie archiwum. Wg Sinapiusa - w północnej części gmachu znajduje się nadal (tzn. jak za czasów gotyckich) duża sala, w której odbywają się również zabawy, a także i przedstawienia przejezdnych trup aktorskich oraz w XVII w. uczniów Gymnasium illustre. Być może, że parterze mogła się mieścić waga miejska, gdzie można było sprawdzić odważniki. Każdy mieszkaniec mógł też sprawdzić czy nie został oszukany na wadze przez sprzedawcę.
W parterze południowego skrzydła mieszkał lichwiarz, obok znajdowały się pomieszczenia dla straży nocnej, ponad nimi umieszczono izby więzienne, osobno dla szlachty i patrycjatu, a oddzielnie dla przestępców z innych warstw ludności.
W dolnej części wieży ratuszowej urządzona była izba kaźni więziennej, na pierwszym piętrze wieży znajdował się skarbiec, na drugim mieszkał z rodziną strażnik, który także trąbił godziny (tak to za Sinapiusem opisuje Z. Podurgiel). Na wieży znajdował się zegar z dużą, miedzianą tarczą i dzwon. Na galeryjce wieżowej grywali muzykanci, a w większe święta występowała nawet orkiestra. Ratusz wokół otaczały kramy i ławy chlebowe, a także ławy na których umieszczali swój towar sukiennicy.
Jak wynika z ilustracji M. Meriana z ok. 1650 r., ratusz (4) był przynajmniej 2 piętrowy,
posiadał dwuspadowy dach, którego wysokość
była nieco większa od obecnej
W 1664 r. ratuszowi grozi zawalenie - na polecenie Sylwiusza Nimroda pierwszego księcia ze śląskiej linii Wirtembergów, przystąpiono do gruntownego remontu, od fundamentów po dach. Liczni rzemieślnicy odnawiają sklepienie w sali ratusza. Dach wieży pokryto blachą ołowianą i zwieńczono pozłacaną kulą. J. Skibińska [6] napisała "Pokrycie i zwieńczenie dachu kosztowało 7 oleśnickich kwart minus 1 garniec."
Dr P. Oszczanowski pokazał w trakcie konferencji (13.05. 2011 r.), poświęconej Wirtembergom oleśnickim, rysunek Jacoba Lindnitza, który mógł powstać po okresie 1654-1664 r. Widać na nim, że ówcześnie ratusz miał już płaski dach z attyką, analogiczny do pokazanego przez F.B. Wernera na poniższej ilustracji (powstałej ok. 90-100 lat później).
Jednocześnie artysta oleśnicki Chrystian Winckler pokazuje na ilustracji z ok. 1707 r. dach dwuspadaowy (5). Gdzie leży prawda?
W roku 1730 wielki pożar miasta zaczął się od
kramów przy ratuszu, co było przyczyną także jego spalenia. W roku 1750
ratusz jest już odbudowany. Wówczas przed ratuszem stał pręgież (niekiedy pręgież stawiano w geometrycznym centrum miasta). Nie wiadomo kiedy na wieży ratuszowej umieszczono zegar.
Na rysunku Wernera ratusz ma też płaski dach z attyką, która mogła być elementem dekoracyjnym lub (i) zabezpieczającym sąsiednie budynki przed przeniesieniem ognia w przypadku pożaru.
Prawdopodobnie Ratusz miał tę samą wysokość (jak z dachem dwuspadowym). Jednak trudno ją ocenić, gdyż Werner błędnie narysował wieżę, względem której można było ocenić wysokość.
Ratusz z rysunku F.B. Wernera z ok. 1750 r.
Wg wg F.B. Wernera. Własność BUW
Z porównania rysunków J. Lindnitza i F.B. Wernera może wynikać, że pokazany wyżej architektoniczny kształt budynku ratusza mógł powstać przed 1654 r. lub po 1664 roku i istnieć do 1823 r. Być może, że wtedy do starego ratusza (pokazana wyżej część, z dachem dwuspadowym, przylegająca do wieży) dobudowano nowy budynek z dachem płaskim z attyką. Do tego budynku były, jak widać, dwa wejścia. Być może, że boczne wejście prowadziło do piwnic, gdzie prowadzono wyszynk piwa i wina. W XVII w. i zapewne wcześniej, istniało wejście do części parterowej wieży od widocznej strony (przesłania je budynek). W niej istniała izba katowska, której rola za czasów Wirtembergów traci na znaczeniu. Nie wiadomo kiedy wejście do niej zamurowano. Dr P. Oszczanowski dodał, że na rys. J. Lindnitza nad portalem znajduje się herb Oleśnicy. Być może, że to jeden z dwóch wiszących obecnie wewnątrz ratusza.
Z obu rysunków również widać, że drugi budynek ratusza (południowy) ma także płaski dach z attyką i mógł być symetryczny. Od dawna oba budynki były odgrodzone od siebie uliczką. Z rysunku J. Lindnitza wynika, że jakieś szerokie schody wypełniały przestrzeń pomiędzy nimi (mogła to być drewniana konstrukcja postawiona dla potrzeb kaźni Melchiora Hedloffa - bo to zdarzenie było tematem rysunku - ratusz był tłem). Na powyższym rysunku Wernera widać pomiędzy budynkami ratuszuszowymi inny budynek z dachem mansardowym i może przyporę. Widać, że ten budynek nie stanowił łącznika spinającego korytarzami dwówch sąsiednich.
W roku 1823 ratusz kolejny raz płonie i w roku 1826 zostaje odbudowany. Pokazane na rysunku F.B. Wernera budynki ulegają całkowitej przebudowie. Fasada budynku w stylu klasycystycznym połączyła zewnętrznie dwa dotychczas oddzielne skrzydła. Jednak wejścia do nich i klatki schodowe były oddzielne (na parterze skrzydła południowego w dalszym ciągu, do 1945 r. - istniały sklepy). Z tego okresu pochodzi hełm wieży w stylu klasycystycznym. Radni otrzymali nowe wyposażenie sali obrad. Przez środkowe drzwi wchodziło się na dziedziniec i stamtąd do trzech budynków mieszkalnych przyległych do części południowej ratusza
W 1850 r. w budynku ratusza (w skrzydle południowym) urządzono odwach (areszt wojskowy) - można było w nim zatrzymywać także osoby cywilne. Zapewne także istnieje w nim posterunek policji i areszt. Przed wejściem do tego skrzydła stał posterunek.
Na planie miasta z 1882 pokazano. że w budynku ratusza mieści się Sąd Rejonowy. Być może, że istniał w nim od momentu powstania powiatu, czyli po 1741 r. aż do 1897 r.
W roku 1892 wybudowano nową klatkę schodową i wówczas ostatecznie dwa oddzielne budynki zostały połączone w całość. Może wtedy w klatce schodowej wmurowano kamienne płyty herbowe z XVI i XVII wieku, pochodzące w większości z rozebranych w 1868 roku bram miejskich i z dawnego ratusza. Od 1892 r. do ok. 1930 roku trwał proces przekształcania ściany frontowej budynku.
 |
 |
| Napis na zadaszeniu wieży |
W 1934 r. hełm wieży zostaje ponownie pokryty blachą. Pozostała po tym pamiątka w postaci napisu wybitego na miedzianej blasze, pokrywającej zadaszenie wieży, wykonanego dokładnie na środku. Prace blacharskie wykonał w 1934 r. Max Suffing (wg książki adresowej Soeffing) - mistrz blacharski (mieszkający na Georgenstrasse 21). Wprawny obserwator dostrzeże i inne ślady pozostawione przez mistrzów murarskich i stolarskich.
W 1945 roku budynek ratusza kolejny raz płonie. Przyczyną tego było, jak twierdzą także byli niemieccy mieszkańcy miasta, lotnicze bombardowania miasta na początku lutego, czyli już po zajęciu miasta. Widok Ratusza po zniszczniach wojennych i odbudowa. Klatka schodowa ocalała z pożogi wojennej. Zachowane wraz nią kamienne herby można podziwiać na pierwszym i drugim piętrze ratusza.
Prace projektowe odbudowy ratusza rozpoczęto w 1958 roku. Architektem powiatowym w Oleśnicy był wówczas Stefan Mikołajczyk (od 1955 do 1969 r.).
 |
Ratusz w trakcie odbudowy w latach 1962-1964. Zdjęcie z archiwum Stanisława Kokota |
 |
Ostatnie rusztowania. Zdjęcie ze zbioru A.F. |
Przy odbudowie zachowano jego zewnętrzną formę w zarysie klasycystycznym, ale nie w całości. Frontowa fasada ma długość 2/3 poprzedniej, co nie pozbawiło go cech dawnego wyglądu. W pozostałej - byłej części południowej oraz trzech przyległych rozebranych budynkach - przewidziano hotel. Na parterze skrzydła północnego przewidziano pomieszczenia dla oddziału NBP. Zmniejszenie potrzebnej objętości ratusza zapewne wynikało z przyjętego w 1950 r. centralizmu demokratycznego, który znosił samorządność miast i ilość realizowanych funkcji przez Prezydium Miejskiej Rady Narodowej.
Hełmu wieży nie remontowano i dlatego dalej są widoczne wojenne ślady
Wnętrze ratusza, poza wspomnianą klatką schodową, było całkowicie nowe i dostosowane do ówczesnych potrzeb. Jest to dwupiętrowe, czworoboczne założenie o częściowo zachowanym, klasycystycznym podziale fasad, nakryte czworobokiem dwuspadowych dachów z wewnętrznym świetlikiem. Od wschodu przytyka doń wieża.
 |
 |
Rzut
poziomy przyziemia |
Przekrój
podłużny. Rys. wg J. Pilcha |
 |
Widok z góry na Ratusz i Rynek w 2007 r. Fot. Janusz Godyń |
Po 1989 r. hotel Śląsk przejął Urząd Miasta Oleśnicy.
Widok z góry na ratusz z lat 70-ych [1], [2]. W "Fotografie miasta" pokazano fotografie z wieży, autorstwa osoby, chcącej zachować anonimowość.
W 2008 r. na wieży ratuszowej umieszczono aparaturę nagłaśniająca do sygnalizacji alarmowej. W 2008 również remontowano dach i założono maszt flagowy
Zobacz opis kamieniczek w rynku:
http://www.olesnica.nienaltowski.net/Zabytkowe_kamieniczki.Rynek1.htm
http://www.olesnica.nienaltowski.net/Zabytkowe_kamieniczki_Rynku2.htm
Propozycja upiększenia rynku
Literatura:
Od autora • Lokacja miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Historia miasta w skrócie • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy
Inne zabytki • Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herby księstw • Drukarnie • Ciekawostki (ponad 400 tematów)
Książęce krypty • Kary - pręgierz i szubienica • Pomniki • Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki w 1945 r.
Renowacje zabytków • Biografie znanych osób • Zasłużeni dla Oleśnicy • Artyści oleśniccy
Autorzy • Rysowali Oleśnicę • Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy
Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Wydawnictwa oleśnickie • Recenzje
Bibliografia • Linki • Podziękowania • Księga gości • Dopisz się do księgi • Zauważyli nas
Alte Postkarten - widokówki • Fotografie miasta • Rysunki • Interpelacje radnych • Odeszli
Nowości • Szukam sponsora do wydania książki
Wieża od dołu prostokątna, przechodząca wyżej w ośmiobok, była, jak na te czasy, zaiste ogromna. Zwieńczona blaszanym hełmem, z gankiem, na którym dniem i nocą czuwał trębacz (tubicius), ostrzegający miasto przed wrogiem i pożarem, liczyła ponoć dziesięć pięter.
Nihil est ex omnibus rebus humanis praeclarius aut praestantius quam de re publica bene mereri - Wśród wszystkich spraw ludzkich nie ma nic piękniejszego, nic bardziej zaszczytnego niż dobrze zasłużyć się rzeczypospolitej. http://www.lingua-latina.waw.pl/sentencja,opis,1911600,159300.html
