Rozbudowa miasta. Pochodzenie nazwy

II etap (koniec XIII wieku początek XIV wieku) to poszerzenie obszaru miasta o kolejne pasma bloków zabudowy - zwłaszcza od strony zachodniej o tereny dawnej osady książęcej. Ten pierścień fortyfikacji przerwany był bramami miejskimi: Wrocławską od południa, Trzebnicką od wschodu. Mariacką od północy i Bydlęcą (Wołową, Namysłowską) od zachodu. W pobliżu miasta, za kościołem znalazł się gród książęcy - w XIII i XIV w. przebudowany na murowany zamek.


Ten i kolejne 4 rysunki są autorstwa Mirosława Przyłęckiego

Schemat geometryczny planu miasta z 1255 r. Ten teoretyczny idealny plan szachownicy został zdeformowany istniejącymi odcinkami szlaków komunikacyjnych i istniejącą już zabudową (np. kościoła)
Hipotetyczny polokacyjny obszar miasta z uwzględnieniem zastanych wcześniejszych elementów zabudowy i ulic. Rys. Mirosław Przyłęcki

Miasto powiększone na przełomie XIII i XIV w. i sprzężone z zamkiem. Rys. Mirosław Przyłęcki

O wyborze miejsca rozmieszczeniu Oleśnicy można wnioskować w oparciu o mapkę pokazaną z lewej strony (kliknij, aby powiększyć). Na niej widnieje rzeczka - Oleśnica (Oleśniczka, Oelsbach). Rzeka Oleśnica przepływając w okolicach obecnego zamku tworzy zakole i staw zwany liliowym (nazwa chyba nawiązuje do pływających lilii). Rzeka, staw, podmokłe łąki i bagna tworzyły naturalną osłonę miasta. Są one jeszcze pokazywane na mapach z ok. 1820 r.

Staw u podnóża zamku stanowił jego naturalą osłonę. Jak wskazują opisy budowy fos innych miast - często zmieniano kierunek biegu rzek (tak robiono we Wrocławiu) aby dopasować go do zarysu murów miejskich. Z map Wernera, które powstały już po zasypaniu części fos - wynika, że rzeka Oleśnica mogła mieć zmieniany kierunek. Możliwe jest, że dla potrzeb zasilania młynów i miasta czystą wodą - budowano kanały. Dlatego fosa na północnym i zachodnim odcinku mogła być zasilana z tego kanału (Mühlbach). Na poniższym rysunku pokazano miasto otoczone ze wszystkich stron wodą (rzeka i fosa).

Końcowa faza formowania miasta średniowiecznego. Stan pod koniec XV w. Wyraźne czytelne włączenie kościoła p.w. św. Jerzego leżącego uprzednio poza fortyfikacjami miasta. Miasto i zamek stanowią bardzo umocniony zespół obronny. Relikty tego zespołu wraz z zamkiem, wieżą Bramy Trzebnickiej (zwaną obecnie Bramą Wrocławską) ratuszem i kościołami zachowały się dobrze do dziś. Rys. Mirosław Przyłęcki

W 1410 r. książę i władze miasta powiększają obszar miasta, przyłączając od strony północnej część dawnej wsi augustianów ze szpitalem św. Jerzego i kaplicą pod jego wezwaniem. Prawdopodobnie wykupują od augustianów ten teren (wzorem innych miast). Wreszcie całe miasto otoczone zostaje ceglanymi murami obronnymi. Bramy zaczęły strzec wysokie wieże (do dzisiaj zachowała się wieża Bramy Trzebnickiej zwana Wrocławską).

Pod koniec XV wieku zamieszkuje Oleśnicę 1000-1200 mieszkańców. W mieście jest murowany kościół parafialny, murowany ratusz (zbudowany ok. 1410 r.). Kościoły św. Jerzego i Bożego Ciała, klasztory Benedyktynów i Augustianów, szpitale i działają dwie szkoły niższego stopnia.

Powstała kolonia żydowska, wzniosła w połowie XV wieku własną świątynię - synagogę (po kilku przebudowach zachowana do dziś jako kościół Zbawiciela (Salvatora). Prawdopodobnie wokół synagogi istniała "dzielnica" żydowska wraz ze szkołą, rytualną rzeźnią itp. Dzielnica ta wzorem innych miast prawdopodobnie pozostaje pod ochroną księcia.

Zabudowa miasta jest nadal drewniana. Miasto utrzymuje typowy dla średniowiecza plan tzw. szachownicowy oparty na prostokątnej siatce ulic.

Nie wiemy ilu rzemieślników było wówczas w Oleśnicy i jakich "specjalności"- Na podstawie opisów z innych podobnych miast (np. Strzelina) można sądzić, że około 1370 r., mogło być w mieście w dużym przybliżeniu - 4 kamieniarzy, 4 kowali, 4 podkuwaczy koni, 1 miecznik, 1 nożownik, 1 ostrogarz, 2 tkacze lniani, 2 wełniani, 1 postrzygacz, 2 powroźników, 30 szewców, 1 łatacz obuwia, 1cholewkarz, 2 kuśnierze, 2 bednarze, 1 skrzyńkarz, 1garncarz, 32 piekarzy, 34 rzeźników, 2 piwowarzy, 6 krawców, 1 czapnik, 1 paśnik, 1 łaziebnik, 1 murarz, 1 cieśla i 1 olejarz. W związku z istnieniem w mieście zamku książęcego - mogło być więcej rzemieślników pracujących na rzecz dworu i rycerstwa.

W roku 1492 umiera bezpotomnie ostatni Piast oleśnicki - Konrad Biały (Młodszy). W historii miasta zaczyna się nowy okres - okres renesansu - wielkiej epoki rozpoczynającej się właśnie od 1492 r. i odkrycia Ameryki przez Kolumba.


Pochodzenie nazwy miasta
Miejscowość znajdowała się na terenach podmokłych - bagnistych. Rosło na nich dużo olszyn. Podobno od nich powstała nazwa miasta lub od nazwy rzeczki Oleśnicy, którą wcześniej nazywano Olszą. Już na początku XVIII w. Johannes Sinapius, który zajmował się historią Oleśnicy nazwę miasta wywodził właśnie od drzewa olszyny, chociaż również przypuszczał, że można ją wyprowadzać od samej rzeczki. Inne lub zbliżone poglądy na pochodzenie nazwy głosili historycy niemieccy. Na przestrzeni wieków nazwa miasta ulegała zmianom. Znane były nazwy zachowane w dokumentach - Olesnich (1139), Olesnic (1139), Olesniz (1189), Holesnischa (1204), Olseniz (1230), Olesnic (1250), Olesnicz (1280), Olsniz (1288), Olsna (1366), Oelss (1420), Olse (1426), Olczenicz (1432), Alsnensis (1477), Olsna (1558), Olsen (1607), Oels (1742), Oelse. Zedler w swoim leksykonie (1732-1754 r.) podaje jeszcze Oelse, Oelszne, Olsenitz, Oelsnic, Ols, Olsen. Pisze też, że słowiańska nazwa brzmi Olesnyca. Należy pamiętać, że początkowo nazwy te były zapisywane w dokumentach po łacinie i z tych dokumentów jest najbardziej znana nazwa miasta. W rzeczywistości nazwa używana przez mieszkańców mogła odbiegać od podawanej.

O tym, że pamięć nazwy "Oleśnica" była długotrwała - świadczą książki wydawane w XVII w. w miejscowych oficynach - w języku polskim, w których podawano jako miejscowość wydania - Olesnica. Także w kontaktach pomiędzy Janem Podiebradem, jego synem (1535-1665) a stroną polską (Szydłowieccy i ich spadkobiercy) używano nazwę miasta - Olesnica. Także na polskich mapach umieszczano napis "Oels(Oleśnica)".

rys. Zbigniew Podurgiel

Niekiedy podczas zbierania różnego rodzaju informacji następuje mylenie istniejących obecnie miejscowości niemieckich ze starymi nazwami Oleśnicy. Istnieją bowiem w Niemczech następujące miejscowości: Oelsa (pow. Freital), Oelsen (pow. Prima) i trzy miejscowości Oelsnitz.

Literatura:
Starzewska Maria. Oleśnica. Ossolineum. Wrocław. 1963
Przyłęcki M. Zanim powstało miasto. Panorama Oleśnicka. nr 26 z 1994.
Przyłęcki M. Powstaje miasto. Panorama Oleśnicka. nr 28 z 1994. Stąd pochodzą wyżej pokazane rysunki.
Herb i barwy miasta. Zapiski oleśnickie nr 1 1992.
Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski. PWN W-wa. 1996
Pyzik. J.A. Kiedy powstało miasto. Panorama Oleśnicka 9/1995
Pudełko J. Zagadnienie wielkości powierzchni średniowiecznych miast Śląska. Ossolineum. Wrocław 1967

Od autora • Początki miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Würtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Inne zabytki
Księstwo oleśnickie • Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herb księstwa • Inne herby • Drukarnie
Książęce krypty • Kary i pręgierz • Pomniki • Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki w 1945 r.
Renowacje zabytków • Kalendarium • Biografie historyczne • Zasłużeni dla Oleśnicy
 Artyści oleśniccy • Autorzy • Inni artyści • Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Zagadki
Rozmaitości • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Galeria • Wydawnictwa oleśnickie
Bibliografia • Linki • Podziękowania • Zobacz księgę gości • Dopisz się do księgi
Napisali o nas