Zanim powstało miasto

Nieco prehistorii
Pierwsze stwierdzone badaniami archeologicznymi osady zaczęły powstawać na ziemi oleśnickiej dość wcześnie, bo już w młodszej epoce kamienia, tzw. neolicie. Ślady osadnictwa z tego okresu, a zwłaszcza z ok, lat 2200-2000 p.n.e., znajdowano m.in. w Kielczowie, Poniatowicach i Zawidowicach. Ciągłość rozwoju osadnictwa potwierdzają też znaleziska (m.in. cmentarzyska) z epoki brązu odnajdowane m.in. w Bystrem, Dobrej, Dobroszycach, Grabownie Wielkim, Kiełczowie, Kruszowicach, Smolnej, Smardzowie, Wabienicach, a także na terenie dzisiejszego miasta Oleśnica. Osady te budowała ludność prasłowiańska tzw. kultury łużyckiej.

Rozwojowi osadnictwa sprzyjało korzystne położenie geograficzne, a zwłaszcza przebiegające tędy ważne szlaki handlowe - przede wszystkim odnoga tzw. szlaku bursztynowego, wiodąca z Imperium Rzymskiego, poprzez Pragę, przełęcz kłodzką, Wrocław, Oleśnicę, Kalisz do wybrzeży Bałtyku. Ślady tego szlaku to - znaleziony w Bogusławicach duży paciorek bursztynowy, w Kiełczówce - denar Lucjusza Werusa z lat sześćdziesiątych II w. po Chystusie, w Rzędowie - srebrna moneta z wizerunkiem cesarza Wespazjana (zmarł w 169 r.) oraz złota cesarza Nerwy (zmarł w 98 r.), w Smardzowie - brązowa moneta cesarza Antoniusza Piusa (zmarł w 161 r.), a w Kamieniu - moneta cesarza Aureliusza Probusa (zmarł w 282 r.).

Więcej informacji o przedmiotach wymiany handlowej dostarczają odkryte groby, szczególnie w Dobrej oraz w Zakrzowie. Znaleziona tam złota, żelazna, brązowa, szklana i bursztynowa - biżuteria oraz naczynia i przybory toaletowe nie pozostawiają wątpliwości co do swego pochodzenia.

Jedno z znalezisk w Zakrzowie. Wg. Oelser Heimatkreisblatt 2/2002 s.15

Szlak ten przestał być drożny już w IV w. p.n.e. Ale powstają ciągle nowe.W średniowieczu powstaje szlak, którego odcinek z Wrocławia do Kalisza lub Krakowa rozwidlał się w okolicy Oleśnicy, leżącej w odległości ok. 30 km od Wrocławia. Jest to optymalna odległość na powstanie miejsca odpoczynku i popasu. Tym bardziej, że jest to teren nizinny, równy, zaopatrzony w wodę. Tak więc kupcy, podróżnicy zatrzymywali się na odpoczynek i popas właśnie w rejonie dzisiejszej Oleśnicy. Dla ochrony szlaków prawdopodobnie powstaje gród obronny. Obok niego rozpoczyna się wymiana towarów, powstają zalążki targów. Osiedla się ludność czerpiąca z tego zyski - zaczyna powstawać osada i najprawdopodobniej cotygodniowy targ. Sprzyja temu płynąca nieopodal rzeka, przy brodzie której można założyć komorę celną i pobierać cło przewozowe Przy targu najpewniej powstała karczma, warsztaty drobnych napraw i osiedlają się rolnicy dostarczający pożywienie. Zwiększone skupisko ludzi i domostw przyciąga uwagę władców tego terenu i duchowieństwa. Wszak trzeba ściągać opłaty targowe, podatki i krzewić wiarę. Są to przyczyny pojawienia się urzędników książęcych, duchownych a także zakonników. W podgrodziu, z elementami obronnymi zamieszkuje ludność zajmująca się handlem, usługami, rzemiosłem (kowale, garncarze, szewcy, cieśle itp.) i rolnictwem. Dzieje się to w X - XII w. Ostatnie odkrycia archeolgiczne w rynku świadczą, że Oleśnica jeszcze przed lokacją była dużą osadą.

Tak mógł wyglądać gród i podgrodzie oraz "umocnienia". Rysunki z książki: Architektura obronna Janusza Bogdanowskiego

Oleśnica wkracza do historii
Do historii (poprzez dokumenty pisane) wkracza problematycznie Oleśnica po raz pierwszy w 1189 r. Przyjęto błędnie, że biskup wrocławski - Żyrosław, w asyście kanoników wystawia wówczas tutaj akt darowizny na rzecz zakonu joanitów, w którym po raz pierwszy występuje nazwa miejscowości "Olesniz". Jednak później tę informację skorygowano i przyjęto, że dotyczy ona Oleśnicy Małej (jest ona przytoczona także na stronie internetowej tej miejscowości).
29 . 04. 1993 r. opinię taką wydaje wrocławski historyk prof. dr hab. Krystyn Matwijowski.

(wyjątek z opinii:
"... 1189 - dokument Żyrosława, choć jeszcze w monografii Oleśnicy jest traktowany przez śp. dr B. Turonia jako dotyczący tego miasta, to współcześni badacze zidentyfikowali go, a raczej wymienioną w nim miejscowość jako Oleśnicę Małą..."Ale 22 lutego 2005 r na sesji RM poświęconej 750 leciu nadania praw miejskich dr Stanisław Rosik ponownie stwierdza, że dokument Żyrosława związany był z Oleśnicą.

Rok później, dr Wojciech Mrozowicz stwierdza w najnowszej monografii Oleśnicy (s. 18), że dokument został wystawiony w Oleśniczce. Komu należy wierzyć?

Ponownie (i znowu problematycznie !) wkracza Oleśnica do historii w jednym z dokumentów z 1214 r. Dokument wystawił książę Henryk I Brodaty i dotyczył nadania klasztorowi św. Wincentego we Wrocławiu targu w Oleśnicy z 1214 roku (dochodów z targu w Oleśnicy przekazywanych premonstratensom (norbertanom) wrocławskim). Poniższy dokument z: http://dziedzictwo.polska.pl/katalog/skarb,Dokument_ksiecia_Henryka_I_Brodatego_nadajacy_klasztorowi_sw_Wincentego_we_Wroclawiu_targ_w_Olesnicy_z_1214_roku,gid,237789,cid,3305.htm

Dokument ten jest uznawany za falsyfikat (najpewniej powstał później 1232-1247 r.), ale świadczy o istnieniu osady targowej. Potwierdzeniem tego jest użycie nazwy wsi targowej w Żywocie św. Jadwigi, czyli osada istniała przed 1243 r. Jej istnienie opierało się na prawie książęcym, a więc przepisach i zwyczajach, które w podobnego typu ośrodkach pramiejskich poprzedzały przyjęcie prawa niemieckiego. W skład prawa książęcego wchodził m. in. "mir targowy" czyli utrzymywanie porządku podczas targów, a także funkcjonowanie w osadzie pełnomocnika księcia, który nie tylko w jego imieniu zarządzał nią, ale także wykonywał funkcje sądownicze i zapewniał bezpieczeństwo ludności zamieszkującej osadę. Opłaty targowe zasilały kasę księcia, dlatego był on zainteresowany w zwiększaniu ich znaczenia i częstości. Targi obliczone były nie tylko na użytek miejscowej ludności, ale i dla ściągających również z dalszych stron kupców. Targi oleśnickie nabierają znaczenia. Odbywały się one podobno w dzień patrona kościoła - św. Jana Apostoła (późniejsze informacje historyczne wskazują na inne dni odbywania targów?) i trwały zazwyczaj od 3 dni do ok. tygodnia, a nawet do miesiąca. Skutkuje to osiedlaniem kupców i rzemieślników. Powiększanie osady powoduje przyciąganie tzw. gości, przede wszystkim niemieckich. Oleśnica zaczyna przybierać na znaczeniu i dystansuje inne podobne osady. Wpływa na to także bliskość Wrocławia.

Dawne przepisy prawne (lokacja na prawie polskim) nie wystarczały już dla regulowania życia ludności składającej się zarówno z dawniej tu osiadłych, jak i coraz liczniejszych nowo przybyłych. W 1228 r. Henryk Brodaty pozwala więc opatowi augustianów chórowych z Wrocławia nadać ,,gościom", to znaczy przybyszom nowe prawo niemieckie (niechętnie je nadawali już tam mieszkającym). Czyli augustianie posiadali w Oleśnicy jakieś posiadłości (były to najpewniej młyny i zarybione stawy) do których ściągali nowych mieszkańców. Przybysze ci ściągnięci znacznymi przywilejami - osiedlali się i rozpoczynali karczować teren pod swoje siedliska i je budować. Książę zwalnia ich w tym piśmie od opłat (cła) za wwóz drzewa pochodzącego z karczowania.

Karczowanie lasu i orka
Obróbka drewna i wytwarzanie cegieł

Prawdopodobnie te posiadłości augustianów znajdowały się w północnej części późniejszego miasta, tam gdzie w XIV w. zakonnicy będą mieli szpital. Istnienie tej wsi potwierdzają też dokumenty z 1255 r. (dyplom papieża Innocentego II dla augustianów) i z 1256 r. (dokument księcia Henryka III - księcia wrocławskiego). Wskazywałby na to także i plan miasta (dalej pokazany) - widać na nim, że północna część została prawdopodobnie później włączona w obręb obwarowań miejskich. Czyli początkowo wieś ta nie stanowiła własności księcia, ale właśnie zakonu augustianów. Takie wyodrębnione gminy w obrębie jednego miasta spotyka się nieraz w średniowieczu.

Za niepodważalną datę pierwszego wzmiankowania Oleśnicy można przyjąć rok 1230. Wówczas to Henryk Brodaty w dokumencie wystawionym w Oleśnicy wspomina jako proboszcza kościoła świętego Jana Ewangelisty w Oleśnicy mistrza Tomasza, kanonika wrocławskiego, kanclerza księcia Henryka Brodatego. To oznacza, że wówczas istniała miejscowość Oleśnica, parafia i kościół św. Jana, który musiał przynosić niemałe dochody i zajmować eksponowane miejsce w diecezji wrocławskiej i księstwie. Tenże Tomasz był najprawdopodobniej późniejszym biskupem wrocławskim Tomaszem I (objął godność w 1232, zmarł w 1268 r.), co mogłoby wskazywać na znaczenie i istnienie silnych związków Oleśnicy z kurią biskupią [4]. O pochodzeniu biskupa Tomasza pisano Polonus Nobilis (polski szlachcic). W jego herbie biskupim był polski herb Jelita pokazany obok. W tym dokumencie wspomina Henryk Brodaty również o kasztelanie, który mógł sądzić sprawy "gardłowe". Czy był to kasztelan wrocławski czy już oleśnicki? Treść dokumentu wg. W. Mrozowicza:

My Henryk, z łaski Boga książę Śląska, chcemy, by było wiadome tak przyszłym, jak współczesnym, że mistrz Tomasz, nasz kanclerz, kanonik wrocławski, proboszcz kościoła świętego Jana Ewangelisty w Oleśnicy, wieś Lucień należącą do jego parafii, przekazał za naszą zgodą Zygfrydowi w celu zasiedlenia na prawie niemieckim, pod takim wszakże warunkiem, by ten Zygfryd posiadał z prawem dziedziczenia urząd sołtysa i dwa wolne łany, z których nic nie będzie płacił. Chcemy [ponadto], by sprawy zagrożone karą obcięcia członków bądź głowy odbywały się przed sądem naszym lub kasztelana, jednak z zastrzeżeniem części [należnej] proboszczowi. Ile by zaś nie znajdowało się w tej wsi łanów, każdy z nich będzie płacił po ośmiu latach wspomnianemu kościołowi parafialnemu jeden wiardunek srebra, a ponadto pełną dziesięcinę (tak jak wcześniej), z łanów zaś, które teraz są pastwiskami na obszarze parafii, będzie płacona pełna dziesięcina. I żeby to przez każdego z naszych [ludzi] było bez naruszania przestrzegane, spowodowaliśmy, by [dokument] został umocniony przez przyłożenie naszych pieczęci. Dan w Oleśnicy, w roku od Wcielenia Pańskiego 1230.

O dworze, a może już grodzie książęcym, istnieje wzmianka w dokumencie z 1238 (9?) r.; w tym czasie zatrzymał się tu bowiem ze swoim dworem Henryk II Pobożny. O istnieniu grodu książęcego świadczą dawne nazwy wsi służebnych, a więc takich, które miały obowiązek wypełniania specjalnych powinności dla księcia, a od których otrzymywały nazwę. W okolicy Oleśnicy spotyka się w XII w. np. Rataje, Cieśle, Miodary, Sokolniki (dostarczanie mięsa), Smardzów (smolarze) i inne.

W tym okresie, a może i wcześniej powstaje jakoby kasztelania, bo już w 29.04.1247 roku w podpisie jednego z dokumentów wystawionego przez Bolesława II Rogatkę znajduje się i podpis kasztelana oleśnickiego Ceszęty - "Cesenta castellano de Olesnic"[9]. Zdaniem W. Mrozowicza kasztelan mógł wówczas występować tylko jako burgrabia - zarządca grodu książęcego (zamku).

Tak więc - w połowie XIII wieku istnieje już w Oleśnicy gród - rezydencja kasztelana, lub raczej burgrabii i osada książęca przy grodzie. Opodal grodu - kościół parafialny i plac targowy, przy którym stały gospody dla przejeżdżających i warsztaty rzemieślnicze. Wiadomo też, że w Oleśnicy mieściła się komora celna, a więc książę tu pobierał cło od przejeżdżających kupców [W. Mrozowicz., P. Wiszewski s. 23 wyjaśniają zawiłości właścicielskie komory]. Nieco bardziej na północ znajdowała się wieś augustianów chórowych z Wrocławia (zwanych także kanonikami regularnymi), prawdopodobnie ze zbudowanymi młynami, stawami rybnymi (pozostałości stawów zachowały się do dzisiaj), a może i szpitalem, który w tych czasach służył nie tylko chorym, ale i przejezdnym.

Oleśnica nie była jednak wtedy jeszcze miastem w pełnym tego słowa znaczeniu; zabudowa mieszkalna nie była uporządkowana, a przede wszystkim miejscowość nie była jeszcze obronna. W 1253 r., w czasie jednego z licznych zatargów pomiędzy braćmi, Konrad głogowski wraz z książętami wielkopolskimi najechał północną część księstwa wrocławskiego, a w 1254 r. Przemysł I złupił nieobronną Oleśnicę. Wówczas już jednak ten zespół osadniczy po raz pierwszy został nazwany w Roczniku kapituły poznańskiej miastem (civitas Olesznica seu Olesznicia). Może Oleśnica była lokowana początkowo jako wieś targowa, a potem miasto na prawie polskim, co sugeruje dokument z 1254 r. dopiero później miasto na prawie niemieckim (jak nieodległa Trzebnica)?

Za ostatnim przypuszczeniem może także przemawiać sformułowanie w tekście dokumentu lokacji "... civitatem nostram Olesnitz (...) jure Theutonico locandam damus...", a zatem "nasze miasto Olesnicz (...) dajemy do ulokowania na prawie niemieckim". Sformułowanie to wskazuje, że lokacja w 1255 r. nie oznaczała założenia miasta, ale zorganizowanie istniejącej już zabudowy i miejskiej zbiorowosci oleśniczan według nowych zasad prawa niemieckiego.

W 1255 r.kupcy oleśniccy uzyskują przywilej książęcy spokojnego, bezcłowego (być może) podróżowania po Śląsku. Wspomina się o istnieniu ławki z suknem i przywileju targu na sól.


Literatura:
1. Starzewska Maria. Oleśnica. Ossolineum. Wrocław. 1963
2. Przyłęcki M. Zanim powstało miasto. Panorama Oleśnicka. nr 26 z 1994.
3. Przyłęcki M. Powstaje miasto. Panorama Oleśnicka. nr 28 z 1994.
4. Drabina J. Miasta śląskie w średniowieczu. Wyd. Śląsk. Katowice. 1987.
5. Historia Sląska . Red. K. Maleczyński. Wyd. Ossolineum. Wrocław 1960
6. Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski. PWN W-wa. 1996
7. Pyzik. J. A. Kiedy powstało miasto. Panorama Oleśnicka 9/1995
8. Bülow von Ursula Maria. Der Schlesische Kreis Oels. Würzburg 1994.
9. Ożga W. Wokół lokacji Bierutowa. Kwartalnik Powiatu Olesnickiego.nr 1/2005 str.40-45
10. Mrozowicz W., Wiszewski P. Oleśnica od czasów najdawniejszych po współczesność. Atut Wrocław 2006
11. Rosik S. referat " Wokół lokacji Olesnicy". http://files.olesnica.pl/protokol_27_2005.pdf

 

 


Od autora Lokacja miasta Oleśnica piastowska Oleśnica Podiebradów Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów
Oleśnica po 1885 r. Zamek oleśnicki Kosciół zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Oleśnicy Herby księstw Drukarnie Numizmaty Książęce krypty
Kary - pregierz i szubienica Wojsko w Oleśnicy Walki w 1945 roku Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasłużeni dla Oleśnicy Artyści oleśniccy Autorzy Rysowali Oleśnicę
Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy Co pod ziemią? Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie Recenzje Bibliografia LinkiZauwazyli nas Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Odeszli

Szukam sponsora do wydania ksiażki o zamku oleśnickim
CIEKAWOSTKI ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI