Jerzy Bock

Jerzy (Georg) Bock (1621 - 1690), archidiakon oleśnicki. Urodził się 12 kwietnia 1621 r. w Komorzynie pod Byczyną, jako syn przybysza z Siedmiogrodu. Naukę rozpoczął w Byczynie. Tam bowiem rektorem szkolnym był Daniel Ducius, dbający o wyskoki poziom prowadzonego przez siebie ośrodka. Swą naukę Jerzy Bock kontynuował na którejś z wyższych uczelni na Węgrzech (być może w Siedmiogrodzie), a następnie w Królewcu na Akademii Albertyńskiej, będącej jednym z głównych ośrodków luterańskich dla młodzieży ze Śląska. Być może odwiedził również Polskę. Świadczyłaby o tym dobra znajomość literatury polskiej oraz znajomość zwyczajów.

W 1646 r. rozpoczął karierę duchownego protestanckiego, obejmując stanowisko nauczycielskie jako audytor w Namysłowie. Po roku pracy został wyświęcony. Porzuca karierę nauczyciela i w 1648 r. został diakonem w Wołczynie. W obu miejscowościach istniały szkoły, w których uczono po polsku pastorów, którzy mieli objąć zbory we wsiach o dominacji ludności polskiej. Tam także kształciły się niemieckie dzieci, chcące poznać j. polski w celach handlowych. Miały ku temu okazję, gdyż w Wołczynie j.polski był szeroko używany.

Obejmując posadę diakona Jerzy Bock uregulował również swoje życie prywatne, żeniąc się z tamtejszą mieszczką Teodorą (lub Dorotą) Hilbriżanką. Z nią mmiał 3. synów. Po raz drugi w związek małżeński wstąpił w Oleśnicy w 1665 r. Jego wybranką została Maria Beckerówna, córka piekarza oleśnickiego.

Z Wołczyna został powołany przez księcia oleśnickiego Sylwiusza Nimroda na polskiego pastora w Oleśnicy w 1650 r. Zborem polskim był kościł NMP i św. Jerzego. w którym prepozytem był niemiecki pastor. Bock jako diakon był jego podwładnym. Jego poprzednikami byli Jakub Heusler (1638-1648) i Krzysztof Benner (1649-1650), którzy swoją pracę zaniedbywali. Jednocześnie Bock został mianowany osobistym nauczycielem języka polskiego księcia oleśnickiego. W 1651 r. w wieku lat trzydziestu objął stanowisko archidiakona. Było to drugie stanowisko po pastorze kościoła św. Jana (pomimo tego był dalej podwładnym prepozyta kościoła NMP i św. Jerzego). Tak szybki awans należy najprawdopodobniej przypisać jego zdolnościom kaznodziejskim, które w ówczesnym czasie były najbardziej cenione oraz reorganizacją kościoła w księstwie oleśnickim, w którym zaczęto promować młodych i zdolnych pastorów. Jako poeta miewał on bardzo piękne kazania polskie, dlatego słuchały go rzesze wiernych oraz sam książę.

Na tym jednym epizodzie skończyła się kariera w hierarchii kościelnej śląskiego poety. Pozostał polskim pastorem bez własnego kościoła, korzystając z cudzej gościnności, nie zawsze dobrze ustosunkowanego preopzyta. To utrudniału mu wprowadzanie polskich nabożeństw. Nie miał również poparcia oleśnickich superintendentów. Być może zaszkodziły mu związki z mistykami (których nie uzewnętrzniał) oraz zbytnie propagowanie polskości.

Jerzy Bock był najlepszym stylistą polskim spośród siedemnastowiecznych luteran śląskich. Na jego twórczość znaczny wpływ wywarli wybitni pisarze i poeci polskiego Odrodzenia z Janem Kochanowskim na czele. Jego głównym celem była taka twórczość literacka, która odpowiadałaby potrzebom najbliższego otoczenia. Jak sam się wyraził:

Acz i to wielka sztuka wylatować
Pod niebo, większa prostaka zbudować
Słowy niskimi (wyjątek ze wstępu do Agendy).

Dwa jego dzieła są wielce znaczące dla polskiej kultury piśmienniczej na Śląsku, a mianowicie: Ajenda albo Porządek kościołów ewanjelickich Księstwa Oleśnickiego... Oleśnica oficyna Seyfferta 1664. (Wg innych została wydana w 1668 r. Wydanie brzeskie z 1715 r. nieco się różni ) oraz poemat dydaktyczny pt. Nauka domowa (Oleśnica 1670).

Ajenda... była tłumaczeniem (wg niektórych badaczy - przetworzeniem) Agendy wydanej przez Superintendenta oleśnickiego Melchiora Eccarda w 1593 r. "Jerzy Bock przysposobił ją polszczyźnie również duchowo. Zawierała ona w dziesięciu rozdziałach modlitwy i formuły odmawiane w czasie komunii, ślubów, nawiedzania chorych, małżeństw, chrztu i niektórych świąt. Ponadto w rozdziałach V i VI znajdowały się przepisy administracyjne kościoła oleśnickiego. W pewnych miejscach Bock rozszerzył tekst, w tym m.in. wierszowaną przedmowę. W istotny sposób powiększył tłumacz dodanymi przez siebie modlitwami rozdział VIII. Znalazło się w nim sześć dodatkowych modlitw: godna, postna, wielkanocna, na Wniebowstąpienie i do Trójcy Świętej oraz wygłaszana po kazaniu pogrzebowym "modlitwa nabożna o zbawienne z tym światem rozstanie".

Przekład Agendy pełnił misję polskiej księgi liturgicznej na Śląsku przez dwa wieki. Łącznie ukazały się jej trzy wydania. Ostatnie - z 1819 roku - pod względem językowym niestety zniekształcone przez Krystiana Auersbacha. Jerzy Bock dzięki przekładowi Agendy umożliwił należyte odprawianie nabożeństw w tych zborach na Śląsku, w których zachowało się ich odprawianie w języku polskim. Istotną wartością przekładu była jego warstwa stylistyczna i językowa, uznana zgodnie przez badaczy za doskonałą. Co również ważne - język przekładu Bocka był wolny od germanizmów. Agenda wzorowana była na polskiej prozie religijnej XVI wieku. Jej tłumacz szczególny nacisk położył na stronę językową, by móc przemawiać do parafian w sposób podniosły. Dbałość o piękno i dostojeństwo języka umożliwiła stworzenie nie tylko ważnej dla luteran księgi liturgicznej, ale zarazem dokumentu literackiej polszczyzny na Śląsku i twórczej recepcji religijnej literatury renesansowej w tej dzielnicy" [powyższy tekst dotyczący Agendy pochodzi z artykułu Jerzego Andrzeja Pyzika].

Na temat "Agendy..." ukazał się ciekawy artykuł Władysława Sosny w Kwartalniku Powiatu Oleśnickiego nr 1(4) z 2002. Każdego, kto chciałby poznać zawartość rozdziałów Agendy - tam odsyłam [wyjątki z Agendy znajdują sie w: W. Ogrodziński. s. 65.].

Agenda, obok kancjonału brzeskiego J. Ch. Bockshammera i postylli Dambrowskiego należała jeszcze w XVIII w. do najpopularniejszych polskich druków protestanckich na Śląsku. Pełny tytuł z wydania z 1819 r. w Oleśnicy w drukarni Ludwiga J.K.S:

Agenda lub porządek kościołów ewanielickich Księstwa Oleśnickiego i do niego należących powiatów, na miłościwe rozkazanie Książęcia Jego Mości Karola z Mynsterberku wtórego naprzód złożona i spisana, a wielebnemu Duchowieiistwu r. 1593 oddana; potem za najmiłościwszem zrządzeniem Jego Książęcej Mości Sylwiusza Książęcia na Wyrtenbergu i Teku i też w Śląsku na Oleśnicy i t. d. przejrzana i do druku r. 1664 podana, kwoli kościołom polskim w polski język przetłumaczona. Nowa edycya. Oleśnica, drukowane i wydane u Jana Kar. Samuela Ludwiga książęcego dwornego i miejskiego drukarza, 1819.

Poemat Jerzego Bocka Nauka domowa..., napisany z okazji wesela "uczciwego i pracowitego" Adama Hilbriga i "uczciwej a cnotliwej" wdowy Marii Szarej, jest utworem poświęconym życiu rodzinnemu. Autor daje nowożeńcom wskazówki dydaktyczne, radzi oprzeć życie domowe na pracowitości obojga małżonków. Tak na przykład zwraca się mąż do żony [W. Ogrodziński s. 49-63].

niech nie próżnuje
i sobie przy zwierciadle czoła nie magluje
przyganiając gładkości: nie szkodzi robota
urodzie tym się najmniej nie obrusza Cnota,
Gdy pracujesz a śliczna twarz u ciebie przecie,
Dalej słyniesz robotą, niż krasą na świecie.

Autor poucza też, jak winni rodzice zająć
się wychowaniem dzieci:

"Gdy już dziatki moc wezmą, nie daj im próżnować,
Jak zglowia szatańskiego mamy się warować
Próżnowania: nie ma li głowy do nauki
Syn twój, to zaś rzemiosłem takowe nieuki
Ciemiężyć; i rzemiosło ma złote dno w sobie,
Kto się dowcipnie ćwiczy, niewoli je sobie".

W wierszu oprócz pouczających epitalamiów (wierszy weselnych) Bock przytacza obrazki obyczajowe. W opisie zatargów domowych ze służbą solidaryzuje się wyraźnie z gospodarzem. Utwór zaprawiony jest humorem i satyrą, autor mistrzowsko dobiera trafne słowa i środki poetyckie. Druk wyszedł spod prasy oficyny Guntzela i Watzolda, podpisanych na karcie tytułowej spolszczoną formą nazwiska "Gincel" i "Weceld". Takie formy spotyka się często w polonikach drukowanych także w innych oficynach na Śląsku.

Najwcześniejszymi utworami Jerzego Bocka były wiersze żałobne na zgon pastorów i znajomych mieszczan oleśnickich powstałe w latach 1651-1664. Pisane były po łacinie.

Jerzy Bock stanowi ważne ogniwo w rozwoju poezji polskiej na Śląsku. Należy do najwybitniejszych stylistów w ówczesnym piśmiennictwie śląskim. Ustępuje co prawda polskim siedemnastowiecznym poetom szlacheckim, jednak przewyższa wszystkich współczesnych mu śląskich wierszopisarzy.

Jerzy Bock zmarł w Oleśnicy 19 XI 1690 r. Pogrzeb odbył się po tygodniu (w oczekiwaniu na przybycie licznych gości) w kościele NMP i św. Jerzego w Oleśnicy, Zwłoki pochowano w kościele górnym, co każe sądzić, że w NMP. Rodzina wraz ze znajomymi ufundowali mu epitafium, podając na nim najważniejsze wzmianki z jego życia i podkreślając jego zasługi.

Wedlug Sinapiusa wspomniany nagrobek miał ponad wizerunkiem Bocka napis:

Propheta bonus et Poeta

u dolu zaś:

Effigies Reverendi Doctique Viri Georgii Bocks, Nati in Reynersdorff, A. Dom. MDC XXI absolutis in Hungaria et Regiomonti Studiis Constituti A. MDCXLVI Collegae Scholae Namslav. Ordinati A. MDCXLVIII Diaconi Constadiens. Vocati hue a Celsissimo Principe Sylvio Duce Wiirtembergico - Oelsnensi Pleniss. Tit. A. MDCL Diaconi et Polonorum Pastoris, uti et brevi post Archidiaconi, insigniti ab Immortali hoc Principe ob traditam Celsit. Linguam Polonicam et frequentatas a Serenit. Polonicas Conciones, Informatoris ex Singulari Clementia Titulo: Denati superatis constanter innumeris Curis, Morbis et Laboribus, Placide A. MDCXC Aetatis LXX, Ministerii XLII. Cuius Animam, Coelum; Corpus, Templum superius; Memoriam Hocce asservat.

Nagrobek już nie istniał w 1936 r. (wg informacji Zarządu Kościelnego w Oleśnicy z 30.04.1936 r., za W. Ogrodzińskim).

Jerzy miał brata Jana urodzonego także w Komorzynie (1616 lub 1632 r.), nauczyciela w oleśnickiej szkole i polskiego pastora w Brzezince (1655-1676), zmarłego w 1688 r. jako polski pastor w Masłowie pod Trzebnicą.

Najstarszym synem Jerzego Bocka z pierwszego małżeństwa był Chrystian Bock, urodzony w 1649 r. jeszcze w Wołczynie, później notariusz książęcy, krajowy, miejski i sądowy, oraz senior rady w Oleśnicy, zmarły dnia 17 lutego 1706 w Oleśnicy. Młodsze dzieci (Samuel i Jan) prawdopodobnie zmarły przed powtórrnym małżeństwem Jerzego (czyli przed 1655 r.). Prawadopodobnie z drugiego małżeństwa miał też córkę - podano, że w 1682 roku Wäger Daniel - organomistrz z Wrocławia poślubił w Oleśnicy córkę polskiego pastora Jerzego Bocka i związał się z miastem na stałe.

W różnych zachowanych ulotnych drukach z uroczystości urządzanych przez Gimnazjum oleśnickie, występują jako jej uczniowie: w r. 1658 Chrystian Bock, w r. 1685 Ernest Bock, w 1687-89 Fryderyk Bock i Andrzej Bock, w 1692-1699 Sylwiusz Teodozjusz Bock jako przemawiający i deklamujący (głównie po niemiecku). Wszyscy są rodem z Oleśnicy, a więc mogą to być [wg Ogrodziński. W] synowie Jerzego z drugiego małżeństwa, najmłodszy to prawdopodobnie wnuk. Należy jednak mieć na uwadze, że w Oleśnicy mieszkały także [Sinapius J] inne osoby o tym nazwisku.

Pan Klaus Liwowsky przysłał informację, że studentami w Koenigsbergu (Królewcu) byli Christian Bock, 4. sierpien 1672, Georg Bock, 26. marzec 1688. Oboje z Oels. Sudiowali medycynę. Daty zgadzają się z ww. Czyli Christian i Georg po zakończeniu nauki w gimnazjum wyjechali na studia do Królewca.

Na stronie http://www.gca.ch/Genealogie/Oels/Seite_Oels_A_F.htm w spisie mieszkańców Oels znajduje się wpis "Bock, polnischer Diacon in Oels 1683 (KK E 49)".

Uwaga: Pojęcie "pracowity" określa pochodzenie ze stanu chłopskiego. "Uczciwy" - mieszczańskiego, a "urodzony" - ze stanu szlacheckiego.

Napisane w listopadzie 2010 r.
Dzień 19. listopada 2010 r. będzie 320. rocznicą śmierci Jerzego Bocka, 12. kwietnia 2011 r. będzie 390. rocznicą Jego urodzin. W każdym oleśnickim wydawnictwie historycznym pojawia się Jego nazwisko, mamy też ulicę J. Bocka. Czy tym datom poświęcimy więcej uwagi? Proponuję rok 2011 nazwać rokiem Jerzego Bocka i przypomnieć mieszkańcom Oleśnicy Jego rolę w zachowaniu polskości na Śląsku, a szczególnie w księstwie oleśnickim. W muzeum oleśnickim J. Bock miałby swoje znaczące miejsce.

Tekst opracowano wykorzystując:
Mendykowa A. Dzieje książki polskiej na Śląsku. Ossolineum. Wrocław. 1991
Oleśnica. Monografia miasta i okolic. red. Michalkiewicz Stanisław. Ossolineum. Wrocław. 1981
Pyzik J.A. Jerzy Bock. Kwartalnik Powiatu Oleśnickiego. s. 5-7, nr 2(7) 2003
Pyzik J. A. Oleśnicki luteranizm. Panorama Oleśnicka nr 48, 49 i 51 z listopada 1996 i nr 5 z 1997
Ogrodziński W. Jerzy Bock Nauka domowa i wyjątki z Agendy. Katowice 1936 http://www.pbi.edu.pl/site.php?s=MTA0NDQ2MGIwOTM1&exact=1&aut=Bock+Jerzy
Joachim, Dr., E., Die Matrikel der Albertus-Universität zu Königsberg i. Pr., 3. Band Personen und Heimatverzeichnis, Leipzig 1917, Seite 624.
Sebastian Wolniak http://www.gornoslaskie-dziedzictwo.com/index.php?action=ludzie&id=12


Szerzej o dorobku literackim ewangelików ze Śląska, piszących po polsku - warto przeczytać!

Cenna książka - Zaremba Jan. Polscy pisarze na Śląsku po wojnie trzydziestoletniej. Wydawnictwo Ossolineum. 1969


Od autora Lokacja miasta Oleśnica piastowska Oleśnica Podiebradów Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów
Oleśnica po 1885 r. Zamek oleśnicki Kościół zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Oleśnicy Herby księstw Drukarnie Numizmaty Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica Wojsko w Oleśnicy Walki w 1945 roku Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasłużeni dla Oleśnicy Artyści oleśniccy Autorzy Rysowali Oleśnicę
Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy Co pod ziemią? Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie Recenzje Bibliografia Linki Zauważyli nas Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Odeszli Opisy wybranych miejscowości
Szukam sponsora do wydania książki o zamku oleśnickim

CIEKAWOSTKI
ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI


JAN ZAREMBA
POLSCY PISARZE NA ŚLASKU
PO WOJNIE TRZYDZIESTOLETNIEJ
WROCLAW - WARSZAWA - KRAKÔW
ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLlNSKICH
WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK. 1969
SPIS RZECZY
I. Polski osrodek kulturalny kluczborsko-byczynski
Stosunki polityczne i religijne na Ślqsku po wojnie trzydziestoletniej . . 5
Pisarze kręgu kluczborsko-byczyńyskiego 10
II. Adam Gdacjusz
Autor i jego pisarstwo; . . 25
Kazania pokutne. Ardens irae divinae ignis 4O
Postilla popularis 52
Dwie broszury polemiczne: Jésus! Biga questionum i Jésus! Trias questionum. 59
Walka Gdacjusza ze szlachtq slqskq. Cztery broszury antyszlacheckie. 65
Dyskursy o sprawach moralnych i dogmatycznych. 79
Stanowisko Adama Gdacjusza wobec kontrreformacji na Śląsku . . . 83
Gdacjusz o życiu i obyczajach mieszczan i chlopów śląskich . . . . 91
Autorzy polscy w pismach Gdacjusza 98
Znajomość obcych autorów. Erudycja Gdacjusza 108
Znaczenie pisarza 120
III. Jerzy Bock
Wiadomosci o życiu i pismach autora 124
Dzialalnoâc pisarska Bocka a reformy oleśnickiego Kościola protestanckiego.
Przekład Agendy 133
Nauka domowa 152
Jerzy Bock a literatura polska XVI w 162
IV. Pisarze śląscy w sluzbie polskiej literatury 166
Rozwdgzanie skrôtôw cytowanych utworôw 172
Indeks 173
Résumé 180
Spis ilustracji 183