Jerzy Bock

Jerzy (Georg) Bock (1621 - 1690), archidiakon oleśnicki. Urodził się w Komorzynie pod Byczyną, jako syn przybysza z Siedmiogrodu. Naukę rozpoczął w Byczynie. Tam bowiem rektorem szkolnym był Daniel Ducius, dbający o wyskoki poziom prowadzonego przez siebie ośrodka. Swą naukę Jerzy Bock kontynuował na którejś z wyższych uczelni na Węgrzech (być może w Siedmiogrodzie), a następnie w Królewcu na Akademii Albertyńskiej, będącej jednym z głównych ośrodków luterańskich, gromadzącej innowierczą młodzież ze Śląska. Być może odwiedził również Polskę. Świadczyłaby o tym dobra znajomość literatury polskiej, a także fakt, że prawie każdy pastor - literat ze Śląska peregrynował do Rzeczpospolitej.

W 1646 r. rozpoczął karierę duchownego protestanckiego, obejmując stanowisko nauczycielskie jako audytor w Namysłowie. Po roku pracy został wyświęcony. Jednak jego nauczycielska przygoda trwała krótko. W 1648 r. został diakonem w Wołczynie. W obu miejscowościach istniały szkoły, w których uczono po polsku pastorów, którzy mieli objąć zbory we wsiach o dominacji ludności polskiej i niemieckie dzieci, mające w przyszłości przejąć interesy rodziców handlujących ze wschodnim sąsiadem.

Obejmując posadę diakona Jerzy Bock uregulował również swoje życie prywatne, żeniąc się z tamtejszą mieszczką Teodorą (lub Dorotą) Hilbriżanką. Po raz drugi w związek małżeński wstąpił w Oleśnicy w 1665 r. Jego wybranką została Maria Beckerówna, córka piekarza olesnickiego.

Z Wołczyna został powołany przez księcia oleśnickiego Sylwiusza Nimroda na polskiego pastora w Oleśnicy w 1650 r. Jednocześnie został jego osobistym nauczycielem języka polskiego. W 1651 r. w wieku lat trzydziestu objął stanowisko archidiakona. Tak szybki awans należy najprawdopodobniej przypisać jego wyróżniającym się zdolnościom kaznodziejskim, które w ówczesnym czasie były najbardziej cenione oraz reorganizacją kościoła luterańskiego w samym księstwie oleśnickim, gdzie zaczęto promować młodych, zdolnych i ambitnych pastorów, takich jak Jerzy Bock. Jako poeta miewał on bardzo piękne kazania polskie, że słuchały go rzesze wiernych jak i sam książę.

Na tym jednym epizodzie skończyła się kariera w hierarchii kościelnej śląskiego poety. Być może zaszkodziły mu związki z mistykami oraz zbytnie propagowanie polskości.

Jerzy Bock był najlepszym stylistą polskim spośród siedemnastowiecznych luteran śląskich. Na jego twórczość znaczny wpływ wywarli wybitni pisarze i poeci polskiego Odrodzenia z Janem Kochanowskim na czele. Jego głównym celem była taka twórczość literacka, która odpowiadałaby potrzebom najbliższego otoczenia. Jak sam się wyraził:

Acz i to wielka sztuka wylatować
Pod niebo, większa prostaka zbudować
Słowy niskimi.

Drugie wydanie Agendy pokazało się w 1715 r. Od pierwszego wydania minęło 50 lat, a książka, zawierająca przepisy i formuły liturgiczne oraz modlitwy, nie straciła na aktualności, służąc nadal polskim pastorom w ich pracy z wiernymi. Po upływie następnego stulecia będzie ponownie wydana nakładem oleśnickiej drukarni J. K. Ludwiga w 1819 r.

Na temat "Agendy..." ukazał się ciekawy artykuł Władysława Sosny w Kwartalniku Powiatu Oleśnickiego nr 1(4) z 2002. Każdego, kto chciałby poznać zawartość rozdziałów Agendy - odsyłam do wzmiankowanego arykułu.

Przeznaczona była dla pastorów i obok kancjonału brzeskiego J. Ch. Bockshammera i postylli Dambrowskiego należała jeszcze w XVIII w. do najpopularniejszych druków protestanckich na Śląsku. Drugie wydanie Agendy pokazało się w 1715 r. Od pierwszego wydania minęło 50 lat, a książka, zawierająca przepisy i formuły liturgiczne oraz modlitwy, nie straciła na aktualności, służąc nadal polskim pastorom w ich pracy z wiernymi. Po upływie następnego stulecia będzie ponownie wydana nakładem oleśnickiej drukarni J. K. Ludwiga w 1819 r.

Na temat "Agendy..." ukazał się ciekawy artykuł autorstawa Władysława Sosny w Kwartalniku Powiatu Oleśnickiego nr 1(4) z 2002. Każdego, kto chciałby poznać zawartość rozdziałów Agendy - odsyłam do wzmiankowanego arykułu.

Poemat Jerzego Bocka Nauka domowa..., napisany z okazji wesela "uczciwego i pracowitego" Adama Hilbriga i "uczciwej a cnotliwej" wdowy Marii Szarej, jest utworem poświęconym życiu rodzinnemu. Autor daje nowożeńcom wskazówki dydaktyczne, radzi oprzeć życie domowe na pracowitości obojga małżonków. Tak na przykład zwraca się mąż do żony:

W wierszu oprócz pouczających epitalamiów (wierszy weselnych) Bock przytacza obrazki obyczajowe. W opisie zatargów domowych ze służbą solidaryzuje się wyraźnie z gospodarzem. Utwór zaprawiony jest humorem i satyrą, autor mistrzowsko dobiera trafne słowa i środki poetyckie. Druk wyszedł spod prasy oficyny Guntzela i Watzolda, podpisanych na karcie tytułowej spolszczoną formą nazwiska "Gincel" i "Weceld". Takie formy spotyka się często w polonikach drukowanych także w innych oficynach na Śląsku.

Najwcześniejszymi utworami Jerzego Bocka były wiersze żałobne na zgon pastorów i znajomych mieszczan oleśnickich powstałe w latach 1651-1664. Pisane były po łacinie

Jerzy Bock stanowi ważne ogniwo w rozwoju poezji polskiej na Śląsku. Należy do najwybitniejszych stylistów w ówczesnym piśmiennictwie śląskim. Ustępuje co prawda polskim siedemnastowiecznym poetom szlacheckim, jednak przewyższa wszystkich współczesnych mu śląskich wierszopisarzy.

Jerzy Bock zmarł w Oleśnicy 19 XI 1690 r. Pogrzeb odbył się po tygodniu, w oczekiwaniu na przybycie licznych gości. Rodzina wraz ze znajomymi ufundowali mu epitafium w kościele św. Jerzego w Oleśnicy, podając na nim najważniejsze wzmianki z jego życia i podkreślając jego zasługi.

Wedlug Sinapiusa wspomniany nagrobek miał ponad wizerunkiem Bocka napis:

Propheta bonus et Poeta

u dolu zaś:

Effigies Reverendi Doctique Viri Georgii Bocks, Nati in Reynersdorff, A. Dom. MDC XXI absolutis in Hungaria et Regiomonti Studiis Constituti A. MDCXLVI Collegae Scholae Namslav. Ordinati A. MDCXLVIII Diaconi Constadiens. Vocati hue a Celsissimo Principe Sylvio Duce Wiirtembergico - Oelsnensi Pleniss. Tit. A. MDCL Diaconi et Polonorum Pastoris, uti et brevi post Archidiaconi, insigniti ab Immortali hoc Principe ob traditam Celsit. Linguam Polonicam et frequentatas a Serenit. Polonicas Conciones, Informatoris ex Singulari Clementia Titulo: Denati superatis constanter innumeris Curis, Morbis et Laboribus, Placide A. MDCXC Aetatis LXX, Ministerii XLII. Cuius Animam, Coelum; Corpus, Templum superius; Memoriam Hocce asservat.

Nagrobek już nie istniał w 1936 r. (wg informacji Zarządu Kościelnego w Oleśnicy z 30.04.1936 r.).

Jerzy miał prawdopodobnie brata Jana urodzonego także w Komorzynie (1616 lub 1632 r.), nauczyciela w oleśnickiej szkole i polskiego pastora w Brzezince (1655-1676), zmarłego w 1688 r. jako polski pastor w Masłowie pod Trzebnicą.

Najstarszym synem Jerzego Bocka z pierwszego małżeństwa był Chrystian Bock, urodzony w 1649 r. jeszcze w Wołczynie, później notariusz książęcy, krajowy, miejski i sądowy, oraz senior rady w Oleśnicy, zmarły dnia 17 lutego 1706 w Oleśnicy. Młodsze dzieci ( Samuel i Jan) prawdopodobnie zmarły przed powtórrnym małżeństwem Jerzego (czyli przed 1655 r.). Prawadopodobnie miał też córkę - podano, że w 1682 roku Wäger Daniel - organomistrz z Wrocławia poślubił w Oleśnicy córkę polskiego pastora Jerzego Bocka i związał się z miastem na stałe.

W różnych zachowanych ulotnych drukach z uroczystości urządzanych przez Gimnazjum oleśnickie, występują jako jej uczniowie: w r. 1658 Chrystian Bock, w r. 1685 Ernest Bock, w 1687-89 Fryderyk Bock i Andrzej Bock, w 1692-1699 Sylwiusz Teodozjusz Bock jako przemawiający i deklamujący (głównie po niemiecku). Wszyscy są rodem z Oleśnicy, a więc mogą to być [wg Ogrodziński. W] synowie Jerzego z drugiego małżeństwa, najmłodszy to prawdopodobnie wnuk. Należy jednak mieć na uwadze, że w Oleśnicy mieszkały także [Sinapius J] inne osoby o tym nazwisku.

Pan Klaus Liwowsky przysłał informację, że studentami w Koenigsbergu (Królewcu) byli Christian Bock, 4. sierpien 1672, Georg Bock, 26. marzec 1688. Oboje z Oels. Sudiowali medycynę. Daty zgadzają się z ww. Czyli Christian i Georg po zakończeniu nauki w gimnazjum wyjechali na studia do Królewca.

Na stronie http://www.gca.ch/Genealogie/Oels/Seite_Oels_A_F.htm w spisie mieszkańców Oels znajduje się wpis "Bock, polnischer Diacon in Oels 1683 (KK E 49)".

Uwaga: Pojęcie "pracowity" określa pochodzenie ze stanu chłopskiego. "Uczciwy" - mieszczańskiego, a "urodzony" - ze stanu szlacheckiego

Literatura:
Mendykowa A. Dzieje książki polskiej na Śląsku. Ossolineum. Wrocław. 1991
Oleśnica. Monografia miasta i okolic. red. Michalkiewicz Stanisław. Ossolineum. Wrocław. 1981
Jerzy Bock - piewca życia rodzinnego - http://www.raslaska.org/ras/pol/oslasku/02a/0206JerzyBock.htm
Pyzik J.A. Jerzy Bock. Kwartalnik Powiatu Oleśnickiego. s. 5-7, nr 2(7) 2003
Ogrodziński W. Jerzy Bock Nauka domowa i wyjątki z Agendy. Katowice 1936 http://www.pbi.edu.pl/site.php?s=MTA0NDQ2MGIwOTM1&exact=1&aut=Bock+Jerzy
Joachim, Dr., E., Die Matrikel der Albertus-Universität zu Königsberg i. Pr., 3. Band Personen und Heimatverzeichnis, Leipzig 1917, Seite 624.
Sebastian Wolniak http://www.gornoslaskie-dziedzictwo.com/index.php?action=ludzie&id=12

Od autora • Początki miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Würtembergów •
Oleśnica w XIX w. • Fortyfikacje miejskie • Księstwo oleśnickie • Herb Oleśnicy •
Herb księstwa oleśnickiego • Herby • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Inne zabytki •
Drukarnie •Książęce krypty • Pręgierz i szubienica • Biografie historyczne •Pomniki oleśnickie •
Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki o Oleśnicę 1945 r. •Renowacje i zamierzenia •
Kalendarium • Zasłużeni dla Oleśnicy • Oleśniccy artyści • Oleśniccy autorzy • Inni artyści •
Oleśniccy fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapki miasta • Zagadki • Rozmaitości •
Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Galeria • Bibliografia • Linki