Olesnica Wirttembergów

Na poniższym sztychu (o wymiarach 19,5 x 32,5 cm) Mateusza Meriana (1593-1650) z 1648 r., z "Topographia Braunschweig", Szwajcara, autora trzydziestotomowej topografii różnych krajów, szeroko uznawanego za najznakomitszego ilustratora widoków miast w XVII wieku - Oleśnica przedstawia się tu w całej swej okazałości - można podziwiać jej główne budowle.

Inny sztych XVII-wieczny potwierdza ten stan. Podobnie i miedzioryt wrocławskiego rytownika Christiana Wincklera z ok. 1700 r. W XVII wieku zabudowa rynku i zapewne w dużej mierze także ulic z niego wybiegających była już najpewniej w całości murowana. Według relacji kronikarza Sinapiusa z XVIII wieku wiadomo, że w pierzei południowej był zarząd księstwa z biblioteką. Przy rynku znajdowały się najbogatsze domy, m.in. Kotulińskich, Prittwitzów i apteka.

W centrum rozległego placu rynkowego stał murowany ratusz z wysoką czworoboczną wieżą, a w części przyrynkowej murowane sklepy, magazyny, kantory i warsztaty rzemieślnicze. W piwnicach kamieniczek przyrynkowych - o których w 1706 r. pisze wspomniany wyżej Sinapius, że "było ich dużo" - warzono piwo, z czego mieszczanie czerpali liczące się dochody. Na rysunku widoczny jest też okazały pręgierz.

Zmieniają się też stosunki narodowościowe i religijne. Występującą jeszcze w dużych zbiorowiskach (szczególnie poza miastem) ludność pochodzenia polskiego jest wypierana sukcesywnie przez ludność niemiecką - zarówno miejscową, jak i napływową. Wg J. Sinapiusa ok. 1700 r. w Oleśnicy zrównuje się ludność polska z niemiecko-języczną (a jak przedstawia to Z. Podurgiel?). Wielu mieszkańców pochodzenia polskiego ulega germanizacji i zmienia nazwiska na niemiecko-brzmiące. Chęć polepszenia statusu wymaga kończenia niemieckich szkół i stosowania niemieckiej mowy. Protestantyzm wypiera dość zdecydowanie katolicyzm. W 1775 r. - zabroniono katolikom Śląska udawania się na pielgrzymkę do Częstochowy pod groźbą represji. W drugiej połowie XVII w. Oleśnica jest już w zasadzie protestancka. Polacy uczestniczą w polskich nabożeństwach odprawianych przez polskich pastorów. Wiadomo jest jedynie, że w kościele NMP i św. Jerzego odbywały się polskie nabożeństwa protestanckie. Po 1825 r. ograniczone w związku z akcją germanizacyjną.

Po wygaśnięciu linii Podiebradów - Oleśnica dostaje się Sylwiuszowi Nimrode przedstawicielowi dynastii wirtemberskiej (z linii Wuertemberg-Weiltingen, jej ubogiej odnogi - julijskiej) - jako wiano żony Elżbiety Marii - córki zmarłego Karola Fryderyka. Nazywano ją też pierwszą linią śląską, linią oleśnicką lub julijską, która panować tu będzie do 1792 r. Genealogia Wirtembergów. Jako pierwszy termin ślubu wyznaczono 16 października 1646 r. w Oleśnicy, ale przeszkodzili temu Szwedzi zajmując zamek (był to końcowy okres wojny 30-letniej). Pomimo, że Szwedzi zajmowali teren księstwa do 1648 r. - udało się 1 maja 1647 r. wziąć ślub. Z lewej Sylwiusz na tle zamku - kompozycja autora.

Cesarz austriacki Ferdynand III z dużym oporem (odbyło się 18 spotkań adwokatów obu stron) - nadał księstwo oleśnickie w lenno dziedziczne księciu Sylwiuszowi i jego małżonce a także ich potomkom w linii męskiej i żeńskiej. 3 stycznia 1649 r. jako nowy pan - książę wraca do Oleśnicy. 26 stycznia 1649 r. książę Sylwiusz Nimrod i księżna Elżbieta Maria przyjęli od ludności akt homagialny (zobowiązanie do poddaństwa) i tak rozpoczęło się panowanie nowej dynastii. Problemy z objęciem księstwa i jego podziały po śmierci księcia Sylwiusza opisane zostały przez J. A. Pyzika.

Czas rządów pierwszych książąt wirtemberskich zaznaczył się korzystnie w rozwoju Oleśnicy. Byli to ludzie o dużej kulturze, także muzycznej (grali na instrumentach muzycznych), wykształceni, bywali w świecie i idący z duchem postępu. Przyzwyczajeni byli też do okręgów z ludnością mówiącą różnymi językami. Sami również posługiwali się biegle j. francuskim (posiadali we Francji hrabstwo Montbeliard i przeszczepiali na śląski grunt obyczaje dworu francuskiego - także te negatywne - przepych i rozrzutność).

W księstwie oleśnickim język niemiecki rozbrzmiewał obok polskiego, czeskiego, słowackiego i serbołużyckiego. I chociaż germanizacja była zauważalna, Polacy w dalszym ciągu podtrzymywali język i tradycje. Szczególnie we wschodniej części księstwa. Z tego względu książę Sylwiusz Nimrod uczył się nawet j. polskiego. Nauczycielem jego był Jerzy Bock, polski pastor, któremu uroczyście nadał tytuł jego nauczyciela. W tym czasie lekarzem Sylwiusza Nimroda był przyszły wielki poeta śląski i niemiecki - noszący potem pseudonim Angelus Silesius. Na dworze księcia Sylwiusza Nimroda przebywała także poetka Elisabeth von Senitz (1629 - 1679), zaliczana do grupy "uczonych kobiet" niemieckiego baroku.

Z prawej ilustracja z: www.worldroots.com/brigitte/ royal/wuert-s.htm

Tytulatura książąt: Herzog in Würtemberg und Teck, auch in Schlesien zu Oels, Graf zu Mompelgart, Herr zu Heydenheim, Sternberg und Miedzibor (Książę wirtemberski, Tecku, na śląsku oleśnicki, bierutowski hrabia Mompelgardu, dynasta Heidenheimu i Międzyborza) - Herby Wirtembergów z linii oleśnickiej

Książę Sylwiusz w czasie panowania (1649-1664) przyczynił się do odnowienia miasta po zniszczeniach wojny trzydziestoletniej oraz wzrostu jego gospodarczego dobrobytu. Zreformował szkolnictwo, wprowadził obowiązek szkolny na poziomie elementarnym. W 1650 przyznał mieszczanom prawo dystrybucji piwa w 46 wsiach, co przyczyniło się do rozwoju piwowarstwa. W 1652 r. odbudował Bramę bydlęcą, odnowił także dzisiejszą Bramę wrocławską. W 1662 wybudował obok zamku książęce stajnie i krytą ujeżdżalnię. W 1664 r. polecił odrestaurować ratusz. Istniejący przed wojną trzydziestoletnią kościółek św. Wawrzyńca nie został już odbudowany; na tym miejscu postawiono szpital (później w tym miejscu stały szpitale, czyli przytułki, domy starców itp., aż do 1945 r.). Było to na przedmieściu (przed bramą Bydlęcą, Namysłowską), gdzie znajdowały się większe chłopskie gospodarstwa i folwark należący do miasta. Kościół św. Mikołaja przed brama Trzebnicką został odbudowany (1652 r.) na koszt wsi Spalice, Smardzów i Dąbrowa. Nie wiadomo kto i gdzie wybudował salę do gry w kręgle (balową?), o której istnieniu wspomina Sinapius.

Przeprowadził w księstwie gruntowne reformy kościelne. M.in. nakazał wydać Agendę opracowaną jeszcze za czasów Karola II (1593 r.). Niestety nie doczekał jej wydania.

Sylviusz Nimrod, założył w roku 1652 Zakon Trupiej Czaszki. Rycerze nowego zakonu (składającego się początkowo z członków rodziny i przyjaciół) mieli poświęcić się "badaniu tajemnic Boga i natury" i kontemplacji nad celem życia zgodnie z maksymą "Vanitas vanitatum". Członkowie zakonu podobno nosili order z czarną szarfą z napisem "Memento mori", a na codzień na lewej ręce pierścień z trupią czaszką. Po śmierci księcia zakon zaprzestał działalności. Trwały bezskuteczne próby jego wskrzeszenia (m.in. przez jego wnuczkę w 1709 r., a potem księcia Wilhelma Brunszwickiego ok. 1807-1809 r.).

Książę Sylwiusz zmarł przedwcześnie 26 kwietnia 1664 roku. Pozostawił księstwo liczące ok. 1700 km kwadratowych i ok. 70 tys. mieszkańców. Ze względu na kłótnie jego synów - wdowa Elżbieta Maria (z Podiebradów) i jej synowie Sylwiusz Fryderyk, Chrystian Urlyk i Juliusz Zygmunt podzielili pomiędzy siebie księstwo 22 sierpnia 1673 roku. Oleśnicę przyjął Sylwiusz Fryderyk, Bierutów - Chrystian Urlyk, a dzielnicę trzebnicką - Juliusz Zygmunt z siedzibą w Dobroszycach, zwanym później Juliusburgiem. Elżbieta Maria zakłada w 1673 r. Fideikomis na księstwie oleśnickim Wirtembergów, zatwierdzony przez cesarza w 1675 r. Czyli księstwo posiadało swoje własne prawa dotyczące dziedziczenia, m.in. uniemożliwiające możliwość sprzedaży jednej z dzielnic w obce ręce. Podział księstwa na trzy dzielnice zatwierdził cesarz dopiero 3 kwietnia 1686 r.

W 1670 r. książę Sylwiusz Fryderyk wraz ze swym bratem Chrystianem Ulrykiem (mieli wówczas 18-19 lat) wyłożyli (swoje lub matki) pieniądze na budowę

Domu Komediowego, pierwszego teatru Oleśnicy i jednego z pierwszych teatrów śląskich - mieszczącego się po wschodniej stronie zamku, w mieście, obok fosy zamkowej. Pierwszym potwierdzonym źródłowo widowiskiem była sztuka pt. Recreation oder Lustspiel von der edelsten Konigin aller Tugenden, der Gedult. Niektóre ze sztuk drukowano w oficynie oleśnickiej.

Od 1684 r. Oleśnica staje się punktem przystankowym (stacja z jednym poczmistrzem) karety pocztowej na trasie Wrocław - Warszawa. Kareta kursuje dwa ra

zy w tygodniu.

Książęta otaczali też opieką wdowy po nauczycielach i kaznodziejach. Ufundowali dla nich w Oleśnicy w 1683 r. specjalny dom - tzw. Dom Wdów pozwalający na zamieszkanie 8 osób i istniejący do dzisiaj (zdjęcie z lewej). Miały one tam zapewnione mieszkanie i opał.

W 17 marca 1686 umiera Elżbieta Maria Podiebrad - nestorka pierwszej śląskiej linii Wirtembergów. Z tej okazji wydano monetę talarową (z prawej).

Jednym z największych mecenasów kultury w historii Oleśnicy był następca księcia Sylwiusza Nimroda - jego syn Fryderyk Sylwiusz. Książę uchodził nie tylko za wielbiciela sztuk pięknych, teatru i muzyki, ale był także muzykiem grającym na violi da gamba podczas dworskich uroczystości rodzinnych (z okazji imienin księżnej Eleonory Charlotty w dniu 11 VII 1687 roku zaprezentowano symfonię, w której książę wystąpił jako wykonawca, grając na tym instrumencie). Jego żona w 1676 r. zakupuje Twardogórę za 34 500 Talarów od Zygmunta Krockwitza. Rządy jej w Twardogórze trwają 36 lat (do 1712 r.) i są to dla tego miasta najświetniejsze lata. Mieszka w nim od 1885 r. w wybudowanym wcześniej dla siebie barokowym pałacu.

Radcą dworu Fryderyka Sylwiusza był Daniel Caspar von Lohenstein (1635 - 1683), słynny śląski poeta, dramatopisarz i prozaik. Poniżej z podobizna Sylwiusza Fryderyka z monety 6-cio krajcarowej z 1674 r. Z prawej Christian Ulryk z monety 1 talarowej z 1681 r. Następnie syn Chrystiana Urlyka - Karol Fryderyk z monety 1 talarowej z 1716 r.

Po śmierci Sylwiusza Fryderyka w 1697 r. Chrystian Urlyk przejął Oleśnicę. Bierutów - Karol - syn Juliusza Zygmunta. Część dobroszycką rozdzielono pomiędzy oleśnicką i bierutowską.

W 1702 r. w literaturze dotyczącej wojny północnej wspomina się o wojskach wirtembersko-oleśnickich w sile 10 oddziałów, każdy po 100 żołnierzy. Wojsko to walczyło głównie na terenie Danii.

Książęta Wirtemberscy wskrzesili tradycje kulturalne, popierali naukę - zwłaszcza Christian Ulryk I (1652-1704 r.) rezydujący najpierw w Bierutowie, a następnie (1698) w Oleśnicy, był wielkim mecenasem nauki i sztuki. Zgromadził dużą bibliotekę, zbierał monety, rzadkie kamienie, muszle, obrazy holenderskie i inne, założył nawet w Bierutowie laboratorium fizyczno-chemiczne. Wszelkie eksponaty (w tym embriony w spirytusie), stanowiły zaczątek muzeum zamkowego w Oleśnicy, o którym wspomina się już w 1793 r. w "Przewodnik dla podróżujących po Europie" (j. francuski) Augusta Ottokara Reicharda.

Aby mieć pieniądze na te wydatki 4-krotnie zawierał związki małżeńskie, które przynosiły mu znaczne, ale zawsze za małe posagi. Dla drugiej żony Sybilli Marii księżniczki saksońsko-merseburskiej kupił w 1685 r., za 2500 talarów posiadłość Neudorf pod Oleśnicą. Tam wybudował wspaniały pałac w stylu renesansowym. Budowlę otoczono wałami i wspaniałym ogrodem z fosą, po której pływały łódki. Pałac wraz z wioską Neudorf podarował swej żonie Sybilli i na jej cześć posiadłość została później nazwana Sybillenort. Nazwy tej użyto po raz pierwszy w oficjalnym dokumencie z 25 II 1693 roku. Pałac stał się letnią rezydencją Sybilli Marii, ale w nim przebywała rzadko; głównie jeździła leczyć się "do wód" i odwiedzała zaprzyjaźnione dwory książęce.

Książę Chrystian Ulryk lubił kosztowne i wyszukane rozrywki, w czym dorównywała mu jego żona. Dlatego prędko zaczęło mu brakować pieniędzy. Postanowił temu zaradzić poprzez poznanie tajemnicy wytapiania złota. Został alchemikiem i całymi dniami w Bierutowie przeprowadzał bez powodzenia żmudne i kosztowne doświadczenia.

Po śmierci Sybilli w 1693 r. książę żenił się jeszcze dwukrotnie, co jednak nie poprawiało jego sytuacji materialnej. Bywało, że nie miał nawet pieniędzy na opłacenie służby pałacowej. Dla trzeciej żony Zofii Wilhelminy także wybudował rezydencję w Brzozowcu, który na jej cześć nazwano Wilhelminenort. Z jego inicjatywy powstała również w 1700 r. kaplica i krypta wirtemberska. Po jego śmierci w 1704 roku, syn Karol Fryderyk (Karl Friedrich) był zmuszony oddać w dzierżawę mocno zadłużone dobra w Szczodrem wraz z pałacem. Zachowała się w Szczodrem płyta najprawdopodobniej związana tym okresem.

Także w tym okresie przybywa do Oleśnicy (1692 r.) - Jan Sinapius. Objął on stanowisko bibliotekarza w książęcym gimnazjum, a potem prorektora szkoły. W 1700 r. awansował do godności rektora i jednocześnie został nauczycielem synów książęcych. Tu opracował i przygotował do druku Olsnographię - podstawowe dzieło o historii Oleśnicy zadedykowane księciu Christianowi Ulrykowi. Tu także przygotował znane heraldykom dwutomowe dzieło o genealogii i heraldyce szlachty śląskiej. Ponadto w Oleśnicy i księstwie przebywa wielu nieprzeciętnych ludzi, w tym wielu Słowaków.

W 1693 r. na Śląsku występuje plaga szarańczy a rok później ceny żywności znacznie wzrastają. Pojawia się drożyzna.

Fakt istnienia w Oleśnicy prężnego środowiska intelektualnego uzewnętrznił się również w powstaniu czasopisma regionalnego, jednego z pierwszych na Śląsku. W 1712 r. poczęto tu wydawać "Miscellanea litteraria de quibusdam ineditis historiae Silesiae scriptoribus ac operibus specimen". W 1700 r. podjęto renowację domu komediowego.

Kontynuowała działalność mennica książęca przy ul. Rycerskiej. Projektantami medali, monet obiegowych i okolicznościowych byli w niej m.in. Jan Neidhardt i Samuel Pfahler. Wydano wiele innych monet.

Zachodzące zmiany gospodarcze, zubożenie spowodowane epidemiami i wojną 30-letnią kończą w II poł. XVIII wieku "złoty okres" w historii miasta.

Jeśli chodzi o cechy rzemieślnicze, to w okresie tym największy i najbogatszy był cech rzeźników; nie było jednak rzeźni miejskiej, każdy rzeźnik u siebie prowadził ubój. Liczny cech piekarzy ma w 1652 r. zatargi z Radą Miejską. Rada stara się ukrócić ich samowolę, zarzucając, że w czasie głodu po wojnie trzydziestoletniej podwyższali dwa razy cenę chleba i wykupywali mąkę w młynach oleśnickich. Liczny był również cech krawców; w 1672 r. dali oni pieniądze na naprawę dachu dzwonnicy kościoła parafialnego. O cechu tkaczy wiadomo, że miał 22 członków. W XVII w. zaczęła się też już zwiększać liczba szewców w mieście.

Mieszczanie w 1690 r wybudowali przed bramą Mariacką strzelnicę (w miejscu pola strzelniczego z niewielkim budynkiem (?) - widocznym na szkicu Meriana).

W 1700 r. było 51 sukienników, 35 rzeźników, 27 szewców, 23 krawców, 22 wytwórców płótna lnianego (tkaczy), 17 piekarzy, 11 kuśnierzy, 10 bednarzy, 9 powroźników, 9 stolarzy, 8 tokarzy, 7 szmuklerzy, 7 białoskórników, 7 rękawiczników, 6 kowali, 5 igielników, 4 grzebieniarzy, 4 mydlarzy, 3 rusznikarzy, 3 fryzjerów, 3 introligatorów, 3 rymarzy, 3 kapeluszników, 3 murarzy, 3 gwoździarzy, 3 perukarzy, 3 garbarzy, 3 siodlarzy, 3 garncarzy, 3 cieśli, 2 tkaczy adamaszku, 2 szklarzy, 2 krochmalników, 2 kotlarzy, 2 nożowników, 2 ślusarzy, 2 postrzygaczy płótna, i po jednym aptekarzu, łaziebniku, drukarzu, farbiarzu, wytwórcy grzebieni tkackich, blacharzu, guzikarzu, koszykarzu, muzykancie, drukarzu na płótnie, kopyciarzu, malarzu, młynarzu, piernikarzu, kołodzieju, kominiarzu, ostrogarzu, brukarzu, zegarmistrzu, ceglarzu, cynowniku, i cukierniku. Świadczy to, że przewagę osiąga wytwórstwo sukiennicze i obuwnicze.

W mieście w każdy poniedziałek (wg. F. Zimmermanna w soboty) odbywa się targ (w godzinach rannych mają prawo sprzedawać tylko Oleśniczanie, później przyjezdni) i cztery razy w roku wielkie jarmarki. Jarmarki odbywają się w pierwszą niedzielę Wielkiego Postu, na Zielone Świątki (7 niedziela i poniedziałek po Wielkanocy), na św. Idziego (1 września) i św. Marcina (11 listopada).

Chrystian Urlyk zmarł w 1704 r. Jego następcą został syn Karol Fryderyk, który mógł przejąć księstwo w 1707 roku, tj. po osiągnięciu pełnoletności.

W 1706 r. wielka wichura niszczy w mieście wiele budynków, uszkadza wieże kościelne i powala ok. 20 tys. drzew w lasach księstwa.

W 1709 r. zawleczono (prawdopodobnie za sprawą handlarzy bydłem) do Oleśnicy dżumę, na którą w mieście umiera 1565 osób, a w okolicznych wsiach ok. 1695 osób. Oleśnica i jej okolice zostają otoczone wojskowym kordonem sanitarnym. Książę Karol Fryderyk w raz z rodzina chroni się w pałacyku Willhelminort (Brzozowiec). W historii Międzyborza podaje sie, że dżuma trwała jeszcze w 1710- 1711 r.

Pomiędzy 1720-1727 na skutek stacjonowania wojsk austriackich następuje początek rekatolizacji Oleśnicy. Za bramą Mariańską wybudowano małą kaplicę katolicką dla żołnierzy.

Także w strukturze przestrzennej miasta zachodzą zauważalne zmiany. 21 kwietnia 1730 r. wybucha olbrzymi pożar, który strawił miasto oszczędzając jedynie zamek, kościół parafialny św. Jana i kościół NMP i św. Jerzego.

Niedogaszone zgliszcza zapłonęły jeszcze raz 22 kwietnia 1730 r. Oleśniczanie sami na pewno nie podołaliby trudowi odbudowy miasta. Książę - Karol Fryderyk (który osobiście walczył z pożarem) wziął na siebie trud zorganizowania pomocy. Urządzono kolektę. Spotkała się ona z żywym odzewem (szczególnie w Wirtembergii i Saksonii) i przyniosła niebagatelną kwotę 100 tys. talarów reńskich. Przyczynił się do tego kościół protestancki w Niemczech, który pospieszył pomocą swym współwyznawcom w Oleśnicy. Ta suma pozwoliła rozpocząć odbudowę miasta.

Karol Fryderyk sprzyja rozwojowi kulturalnemu Oleśnicy. Na zamku pomiędzy 1730 a 1735 kapelmistrzem orkiestry jest Georg Gebel młodszy (1709-1753). Dla księcia komponuje symfonię. Dalszy jego twórczość, odkrywana na nowo związana jest z pobytem w Dreźnie. W 1736 r. kunstkamera na zamku wzbogaca się o zbiory przyrodniczo - archeologiczne pastora z Masłowa, związanego z Oleśnicą - Hermanna Leonharda Davida.

W czasie wojny o Śląsk w 1740-42 r. działania wojenne nie omijały Oleśnicy. W roku 1740 miasto przeszło z rąk austriackich w pruskie, by następnie znowu na krótko znaleźć się w austriackich, które uczyniły poważne spustoszenia. Różnorodne potyczki, przemarsze wojsk i grabieże maruderów trwały aż do 1745 roku.

Po zajęciu Śląska, król pruski Fryderyk II Wielki - jeszcze zanim został podpisany układ pokojowy między Austrią i Prusami - wydał 26 listopada 1741 r. ordonans o utworzeniu powiatów (niem. Kreis) i podporządkowaniu ich starostom (niem. Landrat). Dawna struktura podziału Śląska na księstwa przestała istnieć. Księstwo przestało istnieć jako jednostka administracji państwowej, powstaje struktura powiatowa. Następuje podział prowincji śląskiej na 48 powiatów (okręgów) - powstaje powiat oleśnicko-trzebnicki. Jest on podzielony na 8 okręgów. Książęta oleśniccy tracą władzę nad księstwem - stają się jedynie właścicielami ziemskimi.

11.05. 1742 r. Śląsk przeszedł w ręce Hohenzollernów. Władca absolutny Fryderyk II nie zamierzał tolerować samodzielnych rządów mieszczaństwa. Radę miejską zastąpił magistrat. Burmistrz podporządkowany został królewskiemu dyrektorowi miasta (komisarzowi, zwanym też radcą wojenno-podatkowym), który sprawował naczelną władzę. Wg Wernera w 1757 r. magistrat miał następujący skład - Burmistrz, którego funkcja nosiła nazwę Consul Dirigens, natępni urzędnicy w kolejności - Pro Consul, Policey (?) Birgermeister, Radca senior, 3-ch innych radców i sekretarz. Werner zakończył spis "etc" co może sugerować, że magistrat liczył więcej osób (podaje się liczbę 10) Magistrat przestał być władzą miejską, a stał się urzędem państwowym. Na stanowiska mogli być mianowani głównie ewangelicy. Mieszczaństwo pozbawiono wszelkich praw. Obowiązywał zakaz zgromadzeń, jak również wspólnego formułowania petycji, a nawet skarg.

Karol Fryderyk rezygnuje w 1744 roku z władzy w księstwie oleśnickim. Rok później umiera Karol bierutowski - wówczas dochodzi do zjednoczenia księstwa oleśnickiego pod rządami Karola Christiana Erdmanna syna Chrystiana Urlyka II.

W 1744 r. ulegają zmianie prawa książęce - książęta mają tylko prawa do dziedziczenia prywatnej własności, natomiast lenna nadaje król Prus i jemu przynależą prawa książęce. Po 1764 r. chociaż niechętnie - podporządkował się temu także książę Oleśnicy. Być może, że zasługi księcia, który był także generałem pruskim w czasie walk o Śląsk z Habsburgami, dowódcą królewskiej gwardii przybocznej i przyjacielem dworu duńskiego - spowodowały, że mógł zachować prawo do lenna (później jego córka Zofia Charlotta Augusta mogła nadane lenno przelać na swojego męża), tytuł książecy, prawo bicia monety i inne przywileje. Majątki książęce były zarządzane przez Kamerę książęcą, która składa się z dyrektora, zastępcy, radcy kameralnego i sekretarza. Podlega jej urząd gospodarski i leśny.

W roku 1744 wzniesiono barokowy kościół katolicki p.w. Św. Trójcy przy dzisiejszej ul. Kościelnej (na szkicu poniżej). Nastąpiło to m.in. dzięki wstawiennictwu i pomocy cesarza Karola VI

W 1736 r. Oleśnicę rysuje Werner . Rysunek ten różni się od późniejszych, powstałych po 10 -15 latach. Nawet można by sądzić, że są to rysunki innych artystów. Po kilku latach tak wyglądała Oleśnica (wszystkie ilustracje z książki R. Lena) - w widoku od dawnej bramy Wrocławskiej (później Oławskiej). A tak od strony Bramy Trzebnickiej (aktualnie Bramy Wrocławskiej). A tak wyglądała ok. 1750 r. Oleśnica w widoku z góry w rzucie aksonometrycznym. Po kliknięciu na jedno z 9 pól - pojawi się jego powiększenie. Na planie widać, że nie wszystkie parcele były już zabudowane po wielkim pożarze. Opis Wernera i próba tłumaczenia poszczególnych elementów planu podano tutaj. A tak wygląda Oleśnica w widoku z góry - obecnie.

W 1739 r. Śląsk nawiedza sroga zima. Z tej okazji wydano nawet medal pamiątkowy. W 1748 r. plaga szarańczy atakuje ziemie księstwa oleśnickiego - 20 sierpnia nawiedza Bierutów. Pladze szarańczy jest poświęcony kolejny, niewielki medal.

Podczas wojny siedmioletniej (1756-1763) miasto nie ucierpiało. Podobno cesarzowa - Maria Teresa wydała swoim dowódcom polecenie oszczędzania miasta i dlatego do miasta schroniła się okoliczna szlachta. Ale w 1760 r. 70 tys. żołnierzy rosyjskich stacjonując wiele tygodni na terenie księstwa Oleśnickiego, doprowadziło do ruiny gospodarczej wiele wsi i ich właścicieli. Ocenia się, że ta wojna przyniosła więcej szkód gospodarczych niż wojna 30. letnia.

W tym czasie, po wojnach śląskich króla Prus Fryderyka II z cesarzem Austrii, Śląsk przeszedł pod władanie Prus. W Oleśnicy, jak i na całym Śląsku, zachodzą poważne zmiany polityczne. Dla mieszkańców staje sie uciążliwy wprowadzony w 1743 r. obowiązek służby wojskowej. Major Christian von Wrede rozpoczął (1747 r.) wykonywanie map Śląska (skala 1:33 333) zwane Kriegskarte von Schlesien.

Rozbudowa miasta posuwała się bardzo powoli. Książę K. Ch. Erdman poświęcał swój czas głównie na budowę swojej pięknej rezydencji letniej Pokój (ok. 1750 r.), która z czasem przekształciła się w pełną uroku miejscowość o nietypowym rozplanowaniu i licznymi pałacami, parkami, stawami, labiryntami, ptaszarniami, rzeźbami, pomnikami, placami zabaw itp. Także odnawia zamek oleśnicki, w którym mieszka jedynie w zimie.

Liczba mieszkańców powiększała się powoli. W 1785 r. Oleśnica posiadała ich zaledwie 3158, a więc nadal należała do mniejszych miast na Dolnym Śląsku. Prawo warzenia piwa posiadało 137 domów, prawo sprzedaży zaś ograniczone zostało do siedmiu wsi (Spalice, Boguszyce, Stepiń, Nieciszów, Bystre, Swierzna, Wieszkowice). Jarmarki większe nadal odbywały się cztery razy w roku. Oleśnica posiadała trzy gospody, z tych najlepsza podobno to gospoda Pod Złotym Orłem. O stanie rzemiosła świadczą dane zawarte w tablicy [1], [2]. Obok prosperującego nadal dzięki różnym subwencjom gimnazjum książęcego istniały dwie niższe szkoły.

24 XI 1742 r. ukazuje się rozporządzenie króla pruskiego o Towarzystwie Ogniowym (Feuer-Societats-Reglement) plakat. Późniejszy edykt królewski (15.VI.1764 r.) nakazuje budowę domów z cegły lub kamienia. W 1776 r. wszystkie miasta mają obowiązek ubezpieczenia od pożaru (Fryderyk II). Powstaje Towarzystwo ubezpieczeń od ognia. Rejencja wrocławska zarządza (12.XII. 1776 r.) powołanie miejskiej straży pożarnej. Magistrat zgodnie z tym musiał zakupić odpowiedni sprzęt. Prawdopodobnie wieża ratuszowa przyjmuje obowiązki przeciwpożarowej wieży obserwacyjnej.

W zabudowie mieszczańskiej zmieniła się technika budowy domów. Te które były budowane od podstaw, musiały spełniać wymogi rozporządzenia o konieczności wznoszenia domów z cegły i stosowania pokryć ceramicznych. Wykonane ze słomy lub trzciny pokrycia dachów musiały być zastąpione dachówkami. Zarządzenie to było respektowane, ale wymiana trwała dość długo. Ok. 1780 r. w mieście było 433 domy prywatne. Z tego 217 miejskich i 99 książęcych. Z tego 28 murowanych, pozostałe z muru pruskiego. Na przedmieściu było 29 domów magistrackich i 88 książęcych - z muru pruskiego. Wtedy w mieście znajdowało się 39 pustych placów pod budowę domów, na które można było uzyskać znaczną dotację.

Pod koniec XVIII wieku Oleśnica jest miastem względnie zasobnym. Wzbudza zainteresowanie także swoimi znakomitymi budowlami, jak przede wszystkim wspaniały zamek, cztery kościoły miejskie, zachowane budowle obronne fortyfikacji miejskich, ratusz i szereg pięknych murowanych kamieniczek.

Przy końcu wieku przez Oleśnicę biegnie linia dyliżansowa z Wrocławia do Warszawy: na niej kursują w tygodniu dwa dyliżansy i dwa razy kursuje posłaniec konny. Jeden kurs tygodniowo odbywa się dyliżansem na linii do Kluczborka przez Bierutów i Namysłów. Dwa razy posłaniec pieszy przenosi listy do Twardogóry przez Dobroszyce i do Trzebnicy.

Księstwo oleśnickie pod rządami Prus zachowało odrębność feudalną, ale i kościelną. W Oleśnicy (1787 r.) miał swoją siedzibę Konsystorz wraz z radą. Podlegały mu parafie - oleśnicka i trzebnicka, okręgu wołczyńskiego, a ponadto kościoły w Twardogórze i Pokoju (letnia siedziba książąt wirtemberskich). Na terytorium księstwa znajdowało się 55 parafii (8 miejskich i 47 wiejskich). Bezpośrednią opiekę i nadzór nad parafiami konsystorza oleśnickiego sprawowało 12 seniorów, których siedzibami były Oleśnica, Bierutów, Wołczyn, Twardogóra, Międzybórz, Dobroszyce, Trzebnica, Strupina, Łosina, Psary i najprawdopodobniej Pokój.

W 1768 książę Erdmann zapisuje dobra księstwa oleśnickiego córce - Zofii. Wcześniej, w 1764 r. król Prus obiecał jej narzeczonemu Fryderykowi Augustowi przekazanie księstwa oleśnickiego w przypadku wymarcia męskiej linii książąt wirtembersko-oleśnickich.

Kasa miejska ma rocznie 3300 talarów reńskich dochodu, uzyskiwanego z folwarku, małego leśnictwa, cegielni i innych wpływów.

Zarząd miejski składa się dyrektora, prokonsula pełniącego jednocześnię rolę syndyka, policyjnego burmistrza, podskarbiego i radcy. W służbie królewskiej pozostają: urząd skarbowy i celny; urząd podatkowy rzmiosła; urząd podatkowy Żydów tolerowanych (Judentoleranzamt); urząd pocztowy

W Oleśnicy istnieje (1785 r.) książęcy rząd, który sprawuje władzę sądowniczą w imieniu księcia. Składa się z prezesa, 3 radców, 2 sekretarzy, 1 rachmistrza i 2 kancelistów. Także istnieje sąd książęco-krajowy, przy którym urzęduje sędzia krajowy i dwóch asesorów.

Dla dzieci z księstwa oleśnickiego od 1764 r. wprowadzono przymus szkolny oraz nauczanie w języku niemieckim. Polscy nauczyciele i duchowni nie znający j. niemieckiego nie mogą zajmować stanowisk.

29 sierpnia 1769 r. król pruski zezwolił na zawiązanie tzw. śląskiego ziemstwa (Landschaft). Była to pierwsza w Europie instytucja kredytowa udzielająca właścicielom ziemskim długoterminowych pożyczek. Zaciągane kredyty uniemożliwiały wywłaszczenie szlachty śląskiej zrujnowanej wojną siedmioletnią (1756-1763 r.). Siedziba ziemstwa oleśnicko-milickiego (Oels-Militscher Fürstentumslandschaft) znajdowała się w Rynku (zapewne do pożaru w 1823 r.), potem w zamku, a po 1899 r. w nowym budynku przy placu Wilhelma.

17 sierpnia 1789 księcia odwiedza Król Fryderyk Wilhelm II, ale w Pokoju, która to miejscowość ma warunki na przyjmowanie tak znaczącego gościa.

W przewodniku turystycznym Reicharda z 1793 r. piszą, że warto zwiedzić: bibliotekę na zamku oraz kunstkamerę ze zbiorami starożytności i okazami historii naturalnej; kościół (zbór) św. Jana, kościół katolicki i słynną szkołę publiczną.

Na początku XVIII w. powstał na terenie księstwa sierociniec wzorowany na sierocińcu w Halle. Ze względu jednak na wpływy w nim pietystów nie został on zatwierdzony przez cesarza i musiał być zlikwidowany. Opiekę nad biednymi roztaczały też szpitale św. Wawrzyńca i św. Mikołaja.

Dom dla biednych założył w 1797 r. bogaty mieszczanin Zygmunt Wende, przeznaczając na ten cel niemałą kwotę 5500 talarów.

W 1791 r. Oleśnica (i Pokój) hucznie obchodzi 50-lecie małżeństwa księcia Karola Christiana Erdmanna.

Po wygaśnięciu pierwszej śląskiej linii domu (dynastii) wirtemberskiej - Oleśnica, za zgodą króla Prus przechodzi w ręce księcia brunszwicko-lüneburskiego (niekiedy piszą - księcia von Braunschweig-Wolfenbüttel), męża Zofii Charloty (sposób przejścia pokazuje Z. Podurgiel). Formalnie następuje to w 1795 r. Część ziem stanowiących własność Wirtembergów - w szczególności miejscowość Pokój nie wchodzi w skład lenna i dlatego nie przejmują ich Brunszwikowie. W dalszym ciągu pozostaje własnością Wirtembergów - jej drugiej śląskiej linii, której prekursorem jest książę Eugen Friedrich Heinrich Wirtemberg. Linia ta pozostaje na Śląsku aż do 1945 r. Książę Eugen chociaż rezydował w Pokoju, często bywał w Oleśnicy.

Na pięknym dyplomie nadanym słodownikowi oleśnickiemu przez księcia Karola Christiana Erdmana już znalazł się (z lewej strony, częściowo przesłonięty przez założony papier) herb Brunszwików (biały koń na czerwonym tle), razem z herbem księstwa oleśnickiego i herbem żony księcia (lew wspięty na tylnich łapach). Czyli za swojego życia książę Erdman wiedział, że Fryderyk August zostanie jego następcą.

W 1703 r. umiera w Oleśnicy Rafael III Leszczyński, wojewoda poznański, ojciec przyszłego króla Polski Stanisława Leszczyńskiego. Zwłoki przewieziono do Polski. Prowadził on różne interesy z książętami oleśnickimi.

W 1719-1720 r. w Borowej pod Oleśnica przebywa Johann Christian Günther - poeta, który w podręcznikach literatury niemieckiej jest określany jako poprzednik J. W. Goethego.

Literatura:
Starzewska M. Oleśnica. Ossolineum. Wrocław. 1963
Matwijowski K. Od połowy XVII wieku do początków XIX w. w: Oleśnica. Monografia miasta i okolic. red. Michalkiewicz S. Ossolineum 1981
Matwijowski K. Z nowożytnych dziejów Oleśnicy. Czasy i ludzie. Referat na sesję naukową z okazji 800 lecia Oleśnicy.
Przyłęcki M. Pruski zastój. Panorama Oleśnicka. nr 32 z 1994.
Len R. Oleśnica miasto znane i nieznane. Wyd. Galeria Powiatowej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Oleśnicy.1999
Atlas historyczny Polski.Śląsk w końcu XVIII w. T.II.Red. Janczak J.Ossolineum 1984 r.
Mrozowicz W. Krypta wirtemberska w kościele zamkowym w Oleśnicy. Wrocław-Oleśnica 2004
Historia Śląska. pr. zbior. pod red. Marek Czapliński. Uniwerytet Wrocławski. Wrocław 2002
Gorzkiewicz H. Wierny Bogu, Kościołowi i Ojczyźnie. Ksiądz Infułat Franciszek Sudoł 1903-1990. Oleśnica 2003.
Zielnica K. Z dziejów historiografii Śląska, czyli Oleśnica w relacji Friedricha Alberta Zimmermanna (uwagi tłumacza). Kwartalnik Powiatu Oleśnickiego nr 10. s.15-20. 2005
Drożdżewska A. Życie muzyczne w Oleśnicy w XIX w. Praca magisterska. Wrocław 2004
Mrozowicz W., Wiszewski M. Oleśnica od czasów najdawniejszych po współczesność. Atut Wrocław 2006
Schukraft Harald Von.: Württemberg nordöstlich von Breslau: Vor 350 Jahren übergab der deutsche Kaiser einen Teil Schlesiens an einen württembergischen Herzog. Z: http://www.carlsruhe.de/
Ogrodziński W. Jerzy Bock Nauka domowa i wyjątki z Agendy. Katowice 1936
Fras Z. Dzieje Gminy Długołęka. Profil. Wrocław 1998
Hermann Leonhard David - pastor z Masłowa

Widoki monet z:
http://www.dcatalog.de/
http://www.ggn.pl/
http://www.wcn.pl/

Od 1782 r. Ernst hrabia von Dyhrn, Direktor der Oels-Militscher Fürstentumslandschaft, który zredagował i wydał podręcznik "Kurze Anleitung zu der Teichwirtschaft" ["Krótkie wprowadzenie do gospodarki stawowej".].

5 maja 1792 urodził się w Oleśnicy Carl (Karl) Heinrich Zöllner - pianista, organista i kompozytor, syn organisty w kościele zamkowym. Koncertował m.in. w Warszawie.


Książe Sylwiusz Fryderyk - medalier Jan Neidhardt	Złoty dukat z 1676 - medalier Samuel Pfahler