Brama Wrocławska - wieża bramy

Przypuszcza się, że w latach 1325-1380 bramę mogącą istnieć w obwodzie obwarowań drewniano-ziemnych zastąpiono wieżą bramną wzniesioną z cegły. Aby wykorzystywać tę bramę należało wykonać kamienną groblę przez staw Liliowy, rozlewający się od obecnego parku przy Wałowej i ciągnący się do obecnych Spalic. Szerokość tego stawu również była duża. Dlatego wystąpiła prawdopodobnie konieczność wykonania częściowego osuszenia stawu i (lub) nasypania znacznej ilości kamieni, aby wykonać drogę (groblę) do bramy. Przy innych bramach nie było potrzeby realizowania takich prac. Wspominam o tym dlatego, że mogło to rzutować na kolejność oraz termin budowania bram miejskich. Można sądzić, że najwcześniej wykonano bramy na głównym szlaku Wrocław - Kalisz, a Brama Wrocławska, wcześniej zwana Trzebnicką - bo tam prowadziła droga z tej bramy - była mniej ważna i mogła być wybudowana później.

Do początku XVI wieku wieża była najprawdopodobniej dwukondygnacyjna (czyli miała parter i piętro). Ponad sklepionym przejazdem znajdowała się izba straży z mechanizmem do wciągania brony. W niej zapewne również przechowywano uzbrojenie cechu (lub członków cechu) odpowiedzialnego za obronę bramy i odcinka muru przy niej (twierdzenie, że w tym pomieszczeniu gotowano także smołę jest małoprawdopodobne). Jeszcze nie wiadomo jakie cechy obsadzały poszczególne bramy i odcinki murów.

W pierwszej ćwierci XVI wieku (czasy Karola I Podiebrada) wieżę nadbudowano o jedną - dwie kondygnacje. W bramie na II kondygnacji były dwa wejścia do wieży ze schodów lub bezpośrednio z pomostów bojowych murów kurtynowych. Wejścia te nazywano także refugiami - czyli ucieczkowymi, schronieniowymi. Co oznacza, że uciekano do wieży po zajęciu murów i tam dalej trwała obrona. Dzisiaj zachowane jest tylko jedno wejście. Na szczycie ostatniej kondygnacji utworzono pomost bojowym z krenelażem (blankami) o wąskich prześwitach strzelniczych. Na pomoście zapewne składowano kamienie służące do wspomagania obrony wieży, było tam też miejsce i zapas drewna do gotowania wrzątku i ewentualnie smoły.

Na murach wieży, od strony zewnętrznej znajdowały się płaskorzeżby z elementami heraldycznymi - herb Oleśnicy i herb księstwa (książąt oleśnickich) oraz zapewne płyty z odpowiednimi cytatami z biblii. Nie wiadomo co się stało z bramą w końcowym okresie wojny 30. letniej. Prawdopodobnie po zasypaniu niektórych odcinków fosy - przedbramie i most zwodzony nad nią, mogły stracić rację bytu. Na sztychach Meriana i Wernera, nie widać już fosy przed bramą, przedbramie jeszcze istnieje, ale już uszkodzone. Czyli most zwodzony już nie istniał (na sztychu Meriana przedbramie pokazane strzałką). W 1652 r. książę Sylwiusz Nimrod odnowił bramę po okresie wojny trzydziestoletniej.

Przedbramie na sztychu M. Meriana (ok. 1650 r.) pokazane jako krótkie, wysokie i uszkodzone.
Przedbramie - widok z przodu. Przed nim domek strażników. Wg sztychu F.B. Wernera (ok. 1750 r.). Rysunek z ok. 1736 r.

Brama Wrocławska uchowała się przed losem pozostałych trzech bram miejskich, czyli rozebraniem w 1868 r. Podobno dlatego, że pobliskie tereny były jeszcze bagniste, nie nadające się do większej rozbudowy. Zapewne o historii bramy można dowiedzieć się z pokazanej poniżej tablicy. Nieco światła na jej treść rzuca analiza zdjęcia pochodzącego z czasopisma Stern, którego kopia przechowywana jest w DŻS. Przedstawia ono powrót Regimentu Dragonów (powinno być Regimentu Kawalerii) nr 8 z frontu w 1940 r., na wypoczynek do Oleśnicy. Na tablicy, nad głową prowadzącego kolumnę (którym był kapelan wojskowy), można odczytać słowo "Fryderyk III". Może na tablicy znajduje się informacja o tym, że wieżę uratował cesarz Fryderyk III?


Widok bramy wieży z tablicą - od strony miasta.

Podobno przyszły cesarz Fryderyk III w 1885 r. obronił tę wieżę przed kolejnymi zakusami jej rozebrania. Przypomnijmy, że odwiedził on wówczas Oleśnicę jako następca tronu, obejmując tzw. lenno tronowe, stając się m.in. właścicielem lennym zamku oleśnickiego i przy okazji szefem (opiekunem) Regimentu Dragonów nr 8. W 1888 r. stał się cesarzem i po 99 dniach zmarł.

17.12.2010 r. Pan Dariusz "Azazel" Grabowski przysłał tekst, który był umieszczony na tej tablicy. Pogłębia on naszą wiedzę o jednym z ważniejszych zabytków miasta.

Tekst oryginalny
Tłumaczenie
Kaiser Friedrich III.
besichtige am 15. Juni 1866
diesen Turm. Seiner hohen
Anregung verdankt dieses Bauwerk
seine Erhaltung
Cesarz Fryderyk III
zwiedził tę wieżę 15 czerwca 1866
Jego wielkiemu zaangażowaniu zawdzięcza ta budowla
swoje zachowanie

Tłumaczenie uzyskałem dzięki dzięki pomocy Janusza Graba i Pawła Szczegodzińskiego.

Z tekstu wynika, że 15 czerwca 1866 r. następca tronu odwiedził Oleśnicę (aby promować wojnę prusko-austriacką, która formalnie zaczęła się następnego dnia), zwiedził wieżę i wpłynął jakoby na jej zachowanie. Jednak tablica temu poświęcona powstała w/po 1888 r., bo wtedy został cesarzem. Jednocześnie wówczas był wykonywany remont wieży i zapewne przy tej okazji wmurowano tablicę dotyczącą zdarzenia z 1866 roku.

Tablicę usunięto zapewne w 1945-46 r. i miejsce po niej było widoczne do czasu remontu wieży w 1958-59 r.

Ze zdjęcia pochodzącego z rodzinnych zbiorów M. G. z końca lat 50-ych wynika, że jeszcze wówczas widać było miejsce po usuniętej płycie.

Zanim wmurowano sentencję "cesarską", mogła tam być stara sentencja łacińska, mogąca pochodzić z poprzednich remontów wieży w 1614 lub 1652 r., zapewne związana tematycznie z bramą i jej rolą. J. Sinapius w Olsnographi podaje, że na wieży Bramy Trzebnickiej miała ona następującą treść:

Tekst z oryginału
Tłumaczenie
Hi currus et equos, sua praesidiaria, jactent
Robora, nos f(s)isi Domino superabimus b(h)ostes.
 
Na wszelki przypadek umieściłem oryginał:

Od strony wjazdu do miasta znajdowała się również tablica.


Widok bramy wieży z tablicą - od strony wjazdu do miasta.

Widać ją na powyższym zdjęciu. Zawierała następującą treść:

Tekst oryginalny
Tłumaczenie
Jene mögen auf Roß und Wagen trauen
Und in ihrem Thun auf Menschen bauen,
Wir aber hoffen auf Gott unseren Herren,
Der wird der Feinde Macht zerstören.
Jedni ufność w rumakach i wozach znajdują
a w dzialaniu na ludziach polegają,
lecz my mamy nadzieje w Bogu, Panu naszym,
który zniszczy moc naszych przeciwników.

Tłumaczenie tekstu zawdzięczam Pawłowi Szczegodzińskiemu. Wynika z niego, że mogła to być XVI-XVII wieczna tablica, może zawierająca werset biblijny?

W parterze wieży - znajduje się przejazd (jezdnia) ul. Wrocławskiej. Obok (na powyższej ilustracji z prawej) znajduje się przekute w murze kurtynowym przejście dla pieszych. Przebicie przejścia nastąpiło zapewne w XIX w. W latach 70-90 -tych (kto pamięta dokładniej?) przebito kolejne, większe przejście z lewej strony.

Rzut poziomy wieży jest prostokątem o wymiarach ok. 8 x 7 m. Grubość muru parteru przekracza 1,95 m. Dolne partie wzniesione są z cegły tzw. gotyckiej. Górna partia bramy - nadbudowana w XVI wieku - wykonana jest z cegły o niższej wysokości. Górna partia wieży obejmuje trzy kondygnacje użytkowe podzielone stropami płaskimi (po remoncie w latach 1958-59).

Poniżej pokazano pocztówkę z 1909 r. z bocznymi "dostawkami" w postaci budynków. Jak wynika z ilustracji, wieża nie była wówczas wykorzystywana, wejście do niej odbywało sie najpewniej z korytarza lub strychu domu widocznego z prawej. Na następnej widokówce, datowanej na 1921 r. widać, że przy wieży, od strony zewnętrznej murów znajdowały się również budynki mieszkalne. Na wycinku mapy z 1939 r. widać, że nie dbano o wieżę oraz mur miejski.

Otoczenie wieży od strony wewnętrznej murów. Z lewej dom o nr 1 ul. Bocianiej. Z prawej dom o nr 11 ul. Rycerskiej.
Otoczenie wieży od strony zewnętrznej murów. Z lewej dom o nr 1, z prawej
dom o nr 12 ul. Breslauertor. Przy tym domu znajdował się mur z bramą.
Zielonymi strzałkami pokazano miejsce rozmieszczenia wieży i muru miejskiego. Dom o nr 11 i stojący do niego tyłem - miały wspólną ścianę - mur miejski.

W 1945 r. budynki stojące z prawej strony Bramy (rys. niżej) uległy wypaleniu. Te z lewej zachowały się (może wykonano remont?).


Zdjęcie z przełomu lat 40/50. ze zbioru Marii Rutkowskiej z d.
Miedzińska.

Jednak podczas porządkowania terenu - budynek z lewej został szybciej rozebrany, budynek z prawej rozebrano w połowie lat 60-ych. To ułatwiło późniejszą rekonstrukcję wieży i przyległych murów.


Otoczenie wieży w latach 50-ych. Z fot. W. Jurkiewicza.
Na ścianie bocznej widoczne jest lewe wejście do wieży. Obecnie zamurowane.
Inne ciekawe zdjecie ze zbioru Pawła Szczegodzińskiego


Wieża w trakcie remontu (widoczne rusztowania). Autor zdjęcia nieznany. Data wykonania - przed rokiem 1956-1958
Zdjęcie przekazał do umieszczenia na stronie Piotr Chrabąszcz.

Na zachowanych sztychach i zdjęciach widać, że wieża nie była nigdy zwieńczona hełmem. Tej konstrukcji hełm przeszkadzałoby w wykorzystaniu jej do celów obronnych (choćby do podgrzewania smoły). Jednak w latach 1956-59 (57-58?), w trakcie dużego remontu wieży, taki hełm nadbudowano. Dlatego powstaje wątpliwość co do celowości podobnej rekonstrukcji. Być może, że przy rekonstrukcji kierowano się względami estetycznymi i architektonicznymi (nawiązanie do innych hełmów wież miejskich). Ta rekonstrukcja spotkała się z krytyką niemieckich historyków i architektów zgrupowanych przy Ziomkostwie Oleśniczan.

Widok na bramę z okazji jakiejś XX rocznicy (PKWN?) czyli ok. 1965 r.
Widok na bramę od strony zewnętrznej murów (lata 60). Zdjęcie pochodzi z wystawy w Galerii przy pl. Zwycięstwa. Fot. Ryszard Kałużny.


Lata 70-te. Widok na mury obronne przy Bramie wrocławskiej. Fot. S. Kokot

W trakcie tego remontu dobudowano również zewnętrzne schody, naśladujące historyczne, oparte na zachowanych podporach i prowadzące do prawego wejścia.

Typowe "historyczne" schody do zachowanego prawego wejścia. Zdjęcie nieznanego autora, pochodzi z wystawy w Galerii przy pl. Zwycięstwa.
Rozwiązanie mocowania schodów.

Strzałką pokazano schody. Widok od strony rynku.
Wycinek z widokówki ze zbiorów Pawła Szczegodzińskiego.

W trakcie dużej restauracji bramy (lipiec 2002 rok) zostały one zlikwidowane i w ich miejsce wybudowano schody odpowiadające zapewne jakimś normom bezpieczeństwa. Jednocześnie nadbudowano przyległe mury, dodając im blanki i niewielki odcinek zadaszonego pomostu bojowego. Zdjęcia po przebudowie poniżej.



Widok na Bramę Wrocławską od strony wewnętrznej murów. Z lewej widoczne blanki (krenelaże) na murach.
Fot. Krzysztof Dziedzic.
Widok na zrekonstruowany pomost bojowy z zadaszeniem
i z wejściem do refugium wieży.
Sposób mocowania chodnika.

Widok ma Bramę Wrocławską od strony zewnętrznej murów.
Wnęka i rolka ułatwiająca wciąganie i opuszczanie "brony".
Schematyczny rysunek przedbramia wg J. Bogdanowskiego.

Nad prześwitem przejazdu znajduje się miejsce i "prowadnica" (wykonana w murze) umozliwiająca podnoszenie i opuszczanie "brony" - czli zapory z kloców drewnianych. Brona na noc i w warunkach niebezpieczeństwa była opuszczana. Wewnątrz bramy umieszczono kołowrót do wciągania liny zamocowanej do brony. Widoczne wycięcia (płycizny) w murze, w kształcie okien (po 6 płycizn na każdej stronie bramy), mają tylko charakter ozdobny - urozmaicają płaskie ściany.

Bramę przedłużało przedbramie. Wg zachowanych rysunków sięgało ono do pokazanego na zdjęciu okienka. Szerokość zewnętrzna odpowiadała szerokości bramy (czyli ok. 8 m.), natomiast długość wynosiła ponad 7-10 m. Przedbramie posiadało blanki, chodnik dla straży i bramę. Przed nim znajdował się zazwyczaj dom dla strażników bramnych. Na rysunkach Wernera [5] i innych grafików widać, że przedbramie posiadała każda z bram oleśnickich. Schematyczny rysunek przedbramia pokazano wyżej. Z tym, że oleśnickie - stały nad fosą i nie miały w związku z tym mostu zwodzonego. Przedbramia straciły rację bytu po zlikwidowaniu fosy.

Szkoda, że burmistrz Oleśnicy nie zlecił Z. Podurgielowi wykonanie brony do Bramy wrocławskiej, podobnej do tej, jaką artysta wykonał dla Namysłowa. Dlaczego oleśniccy artyści wykonują prace dla Namysłowa, Bolkowa, Wrocławia, Mirkowa itp., a nie mają zleceń z Oleśnicy?

W przejeździe ulicznym bramy znajduje się XIX wieczna tablica z łacińskim tekstem (werset biblijny - Psalm 127,1) o następującej treści:

Ni Deus hanc Urbem Patria bonitate tuetur Vana, omnis Vigilum Cura laborque perit. renov. 1614.
Co w tłumaczeniu brzmi:
Jeżeli Pan domu nie zbuduje, na próżno się trudzą ci, którzy go wznoszą. Jeżeli Pan miasta nie ustrzeże, strażnik czuwa daremno. Odnowiono 1614 r. Tłumaczenie P. Oszczanowski [6]

Czyli wiadomo, że renowacja bramy nastąpiła w 1614 r. Szkoda, że nie wpisano kolejnych renowacji (1652, 1888 r.), a szczególnie tej największej - z lat 1956-1959.

Zobacz pokaz multimedialny "Brama Wrocławska". Zdjęcia i pokaz Wiesław Mazurkiewicz

Obecnie pomieszczenia wieży są okresowo wykorzystywane jako obiekt wystawienniczy. Na jego piętrach odbywają się różnorodne wystawy. Może jedno z pięter stanie się zaczątkiem muzeum oleśnickiego. Tak miało być i na ten cel niemiecko-polska fundacja wydała pieniądze. Czy tak jest? Jest tam kilka plansz, które zdaniem burmistrza, stanowią muzeum - jednak brama jest najczęściej zamknięta.


fot.Jacek Nienałtowski

Okna Bramy Wrocławskiej.

Furty

Oprócz bram, w murach były także furty. Dwie z nich zostały opisana w historii miasta. Jedna, to furta żydowska, znajdująca się w części miasta zajmowanej przez Żydów - czyli obok Synagogi. Być może, że miała ona kształt pokazany na rysunku. W okolicach zamku, przy młynie książęcym była druga furta - młynarska. Wspomina się o niej w trakcie wojny 30.letniej, gdy została zamurowana.

Literatura

1. Przyłęcki M. Mury obronne miast Dolnego Śląska. Wrocław 1966
2. Przyłęcki M. Cykl artykułów w Panoramie Oleśnickiej nr 37, 39, 41, 44, 46 z 1994 r.
3. Przyłęcki M. Najcenniejsze zabytki Oleśnicy. Zapiski oleśnickie nr 2. 1995
4. Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski. PWN. 2002 r.
5. Len R. Miasto znane i nieznane czyli oleśnicki rekonesans "śląskiego Robinsona". Wyd. PiMBP w Oleśnicy 1999
6. Oszczanowski P. Złoty medalion oprawiony czterema diamentami. Argi. Wrocław 2012

 


Od autora Lokacja miasta Oleśnica piastowska Oleśnica Podiebradów Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów
Oleśnica po 1885 r. Zamek oleśnicki Kościół zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Oleśnicy Herby księstw Drukarnie Numizmaty Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica Wojsko w Oleśnicy Walki w 1945 roku Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasłużeni dla Oleśnicy Artyści oleśniccy Autorzy Rysowali Oleśnicę
Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy Co pod ziemią? Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie Recenzje Bibliografia Linki Zauważyli nas Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Odeszli
Opisy wybranych miejscowości
Szukam sponsora do wydania książki o zamku oleśnickim
CIEKAWOSTKI ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI