Brama Wrocławska - wieża bramy

Przypuszcza się, że około 1325 roku bramę w obwodzie obwarowań drewniano-ziemnych zastąpiono wieżą bramną wzniesioną z cegły. Aby wykorzystywać tę bramę należało wykonać kamienną groblę przez staw Liliowy, rozlewający się od obecnego parku przy Wałowej i ciągnący się do obecnych Spalic. Szerokość tego stawu również była duża. Dlatego wystąpiła prawdopodobnie konieczność wykonania częściowego osuszenia stawu i (lub) nasypania znacznej ilości kamieni, aby wykonać drogę do bramy. Przy innych bramach nie było potrzeby realizowania takich prac. Wspominam o tym dlatego, że mogło to rzutować na kolejność oraz termin budowania bram miejskich.

Do początku XVI wieku wieża była najprawdopodobniej dwukondygnacyjna (czyli miała parter i piętro). Ponad sklepionym przejazdem znajdowała się izba straży z mechanizmem do wciągania brony. W niej zapewne również przechowywano uzbrojenie cechu (lub członków cechu) odpowiedzialnego za obronę bramy i odcinka muru przy niej (twierdzenie, że w tym pomieszczeniu gotowano także smołę jest małoprawdopodobne). Jeszcze nie wiadomo jakie cechy obsadzały poszczególne bramy i odcinki murów.

W pierwszej ćwierci XVI wieku wieżę nadbudowano o jedną - dwie kondygnacje. W bramie na II kondygnacji były dwa wejścia do wieży ze schodów lub bezpośrednio z pomostów bojowych murów kurtynowych. Wejścia te nazywano także refugiami - czyli ucieczkowymi, schronieniowymi. Co oznacza, że uciekano do wieży po zajęciu murów i tam dalej broniono się. Dzisiaj zachowane jest tylko jedno. Na szczycie ostatniej kondygnacji utworzono pomost bojowym z krenelażem (blankami) o wąskich prześwitach strzelniczych. Na pomoście zapewne składowano kamienie służące do wspomagania obrony wieży, było tam też miejsce i zapas drewna do gotowania wrzątku i ewentualnie smoły.

Na murach wieży, od strony zewnętrznej znajdowały się płaskorzeżby z elementami heraldycznymi - herb Oleśnicy i herb księstwa (książąt oleśnickich) oraz zapewne odpowiednie cytaty z biblii. Nie wiadomo co się stało z bramą w końcowym okresie wojny 30. letniej. Prawdopodobnie po zasypaniu niektórych odcinków fosy, przedbramie i most zwodzony nad nią, mogły stracić rację bytu. Na sztychach Meriana i Wernera, nie widać już fosy przed bramą, ale przedbramie jeszcze istnieje (na sztychu Meriana pokazane strzałką). W 1652 r. książę Sylwiusz Nimrod odnowił bramę.

Przedbramie na sztychu M. Meriana (ok. 1650 r.) pokazane jako krótkie i wysokie	Przedbramie - widok z przodu. Przed nim domek strażników. Wg sztychu F.B. Wernera (ok. 1750 r.). Rysunek z ok. 1736 r.

Brama uchowała się przed rozebraniem w 1868 r., gdyż pobliskie tereny były jeszcze bagniste, nie nadające się do większej rozbudowy. Twierdzi się, że przyszły cesarz Fryderyk III w 1885 r. obronił tę wieżę przed kolejnymi zakusami jej rozebrania. Przypomnijmy, że odwiedzał on Oleśnice jako następca tronu, właściciel zamku oleśnickiego i szef Regimentu Dragonów nr 8, stacjonującego w mieście. Z tej okazji jakoby umieszczono nad bramą (chyba w trakcie remontu w 1888 r.) stosowną tablicę z tekstem:

Tablica jest widoczna na poniższym zdjęciu. Z prawej strony bramy widniej tablica ostrzegawcza (uwaga na głowę - dotyczyła jadących konno). Z drugiej strony bramy była podobna tablica, o treści jeszcze nieznanej. Nieco światła na jej treść rzuca analiza zdjęcia pochodzącego z czasopisma Stern, którego kopia przechowywana jest w DŻS. Przedstawia ono powrót Regimentu Dragonów (?) nr 8 z frontu w 1940 r., na wypoczynek do Oleśnicy. Na tablicy nad głową prowadzącego kolumnę (którym był kapelan wojskowy) można odczytać słowo "Fryderyk III". Można więc sądzić, że obie tablice z Bramy dotyczą tego samego zdarzenia. Może na tablicy znajduje się informacja o tym, że Bramę uratował ówczesny (w 1888 r.) cesarz Fryderyk III.

W parterze wieży - znajduje się przejazd (jezdnia) ul. Wrocławskiej. Obok (na powyższej ilustracji z prawej) znajduje się przekute w murze kurtynowym przejście dla pieszych. Przebicie przejścia nastąpiło zapewne w XIX w. W latach 70-90 -tych (kto pamięta dokładniej?) przebito kolejne, większe przejście z lewej strony.

Rzut poziomy wieży jest prostokątem o wymiarach ok. 8 x 7 m. Grubość muru parteru przekracza 1,95 m. Dolne partie wzniesione są z cegły tzw. gotyckiej. Górna partia bramy - nadbudowana w XVI wieku - wykonana jest z cegły o niższej wysokości. Górna partia wieży obejmuje trzy kondygnacje użytkowe podzielone stropami płaskimi (po remoncie w latach 1958-59).

Poniżej pokazano pocztówkę z 1909 r. z bocznymi "dostawkami" w postaci budynków. Jak wynika z ilustracji, wieża nie była wówczas wykorzystywana, wejście do niej odbywało sie najpewniej z korytarza lub strychu domu widocznego z prawej. Na następnej widokówce, datowanej na 1921 r. widać, że przy wieży, od strony zewnętrznej murów znajdowały się również budynki mieszkalne. Na wycinku mapy z 1939 r. widać, że nie dbano o wieżę oraz mur miejski. Mieszkańcy domu nr 1 przy ul. Bocianiej "wydłubali" w murze miejskim wnęki, które pozostały do dnia dzisiejszego. A przy końcu ul. Rycerskiej -stojące tam domy i komórki wykorzystywały mur obronny jako tylnią ścianę.

Otoczenie wieży od strony wewnętrznej murówj. Z lewej dom o nr 1 ul. Bocianiej. Z prawej dom o nr 11 ul. Rycerskiej	Otoczenie wieży od strony zewnętrznej murów. Z lewej dom o nr 1, z prawej dom o nr 12 ul. Breslauertor. Przy tym domu znajdował się mur z bramą.	Zielonymi strzałkami pokazano miejsce rozmieszczenia wieży i muru miejskiego. Dom o nr 11 i stojący do niego tyłem - miały wspólną ścianę - mur miejski.

W 1945 r. budynki stojące prawej strony Bramy (rys. niżej) uległy wypaleniu. Te z lewej zachowały się (może wykonano remont?).

Zdjęcie z przełomu lat 40/50. ze zbioru Pani Rutkowskiej z d.
Miedzińska.

Jednak podczas porządkowania terenu - budynek z lewej został szybciej rozebrany, budynek z prawej rozebrano w połowie lat 60-ych. To ułatwiło późniejszą rekonstrukcję wieży i przyległych murów.

Otoczenie wieży w latach 50-ych. Z fot. W. Jurkiewicza.
Na ścianie bocznej widoczne jest lewe wejście do wieży. Obecnie zamurowane.

Wieża w trakcie remontu (widoczne rusztowania). Autor zdjęcia nieznany (może R. Kałużny?).
Zdjęcie przekazał do umieszczenia na stronie Piotr Chrabąszcz.

Na zachowanych sztychach i zdjęciach widać, że wieża nie była nigdy zwieńczona hełmem. Przeszkadzałoby to w wykorzystaniu jej do celów obronnych. Jednak w latach 1956-59 (57-58?), w trakcie dużego remontu wieży, taki hełm nadbudowano. Dlatego powstaje wątpliwość co do celowości podobnej rekonstrukcji. Być może, że przy rekonstrukcji kierowano się względami estetycznymi i architektonicznymi (nawiązanie do innych hełmów wież miejskich).

Widok na bramę z okazji jakiejś XX rocznicy (PKWN?) czyli ok. 1965 r	Widok na bramę od strony zewnętrznej murów (lata 60). Zdjęcie pochodzi z wystawy w Galerii przy pl. Zwycięstwa. Fot. Ryszard Kałużny.

Lata 70-te. Widok na mury obronne przy Bramie wrocławskiej. Fot. S.Kokot

W trakcie tego remontu dobudowano również zewnętrzne schody, naśladujące historyczne, oparte na zachowanych podporach i prowadzące do prawego wejścia.

Typowe "historyczne" schody do zachowanego prawego wejścia. Zdjęcie nieznanego autora, pochodzi z wystawy w Galerii przy pl. Zwycięstwa.	Rozwiązanie mocowania schodów.

W trakcie dużej restauracji bramy (lipiec 2002 rok) zostały one zlikwidowane i w ich miejsce wybudowano schody odpowiadające zapewne jakimś normom bezpieczeństwa. Jednocześnie nadbudowano przyległe mury, dodając im blanki i niewielki odcinek zadaszonego pomostu bojowego. Zdjęcia po przebudowie poniżej.

Widok na Bramę Wrocławską od strony wewnętrznej murów. Z lewej widoczne blanki (krenelaże) na murach. Fot. Krzysztof Dziedzic	Widok na zrekonstruowany pomost bojowy z zadaszeniem i z wejściem do refugium wieży.	Sposób mocowania chodnika

Widok ma Bramę Wrocławską od strony zewnętrznej murów	Wnęka i rolka ułatwiająca wciąganie i opuszczanie"brony"	Schematyczny rysunek przedbramia wg J. Bogdanowskiego.

Nad prześwitem przejazdu znajduje się miejsce i "prowadnica" (wykonana w murze) umozliwiająca podnoszenie i opuszczanie "brony" - czli zapory z kloców drewnianych. Brona na noc i w warunkach niebezpieczeństwa była opuszczana. Wewnątrz bramy umieszczono kołowrót do wciągania liny zamocowanej do brony.

Bramę przedłużało przedbramie. Wg zachowanych rysunków sięgało ono do pokazanego na zdjęciu okienka. Szerokość zewnętrzna odpowiadała szerokości bramy (czyli ok. 8 m.), natomiast długość wynosiła ponad 7-10 m. Brama była wyposażona w blanki, chodnik dla straży i most zwodzony nad fosą, z mechanizmem do jego opuszczania (podnoszenia). Most zazwyczaj po podniesieniu spełniał rolę bramy. Przed przedbramiem znajdował się zazwyczaj dom dla strażników bramnych. Na rysunkach Wernera [5] i innych grafików widać, że przedbramie posiadała każda z bram oleśnickich. Schematyczny rysunek przedbramia pokazano wyżej. Przedbramia straciły rację bytu po zlikwidowaniu fosy.

Szkoda, że burmistrz Oleśnicy nie zlecił Z. Podurgielowi wykonanie brony do Bramy wrocławskiej, podobnej do tej, jaką artysta wykonał dla Namysłowa. Dlaczego oleśniccy artyści wykonują prace dla Namysłowa, Bolkowa, Wrocławia, Mirkowa itp., a nie mają zleceń z Oleśnicy?

W przejeździe ulicznym bramy znajduje się tablica z łacińskim tekstem (werset biblijny - Psalm 127,1) o następującej treści:

Ni Deus hanc Urbem Patria bonitate tuetur Vana, omnis Vigilum Cura laborque perit. renov. 1614. Co w tłumaczeniu brzmi: Jeśli Bóg tego miasta nie będzie Ojcowską dobrocią wspomagał Pójdzie na marne wszelka troska i daremny trud straży. Odnowiono 1614 r.

Czyli wiadomo, że renowacja bramy nastąpiła w 1614 r. Szkoda, że nie wpisano kolejnych renowacji (1888 r.), a szczególnie tej największej - z lat 1956-1959.

Obecnie brama jest wykorzystywana jako obiekt wystawienniczy. Na jego piętrach odbywają się różnorodne wystawy. Może jedno z pięter stanie się zaczątkiem muzeum oleśnickiego. Tak miało być i na ten cel niemiecko-polska fundacja wydała pieniądze. Czy tak jest?

fot.Jacek Nienałtowski Okna Bramy Wrocławskiej

Furty

Oprócz bram, w murach były także furty. Dwie z nich zostały opisana w historii miasta. Jedna, to furta żydowska, znajdująca się w części miasta zajmowanej przez Żydów - czyli obok Synagogi. Być może, że miała ona kształt pokazany na rysunku. W okolicach zamku, przy młynie książęcym była druga furta - młynarska. Wspomina się o niej w trakcie wojny 30.letniej, gdy została zamurowana.

Literatura

1. Przyłęcki M. Mury obronne miast Dolnego Śląska. Wrocław 1966
2. Przyłęcki M. Cykl artykułów w Panoramie Oleśnickiej nr 37, 39, 41, 44, 46 z 1994 r.
3. Przyłęcki M. Najcenniejsze zabytki Oleśnicy. Zapiski oleśnickie nr 2. 1995
4. Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski. PWN. 2002 r.
5. Len R. Miasto znane i nieznane czyli oleśnicki rekonesans "śląskiego Robinsona". Wyd. PiMBP w Oleśnicy 1999

Początki miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Würtembergów • Oleśnica Welfów
Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Inne zabytki • Księstwo oleśnickie • Fortyfikacje
Herb Oleśnicy • Herb księstwa • Inne herby • Drukarnie • Książęce krypty
Kary i pręgierz • Pomniki • Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki w 1945 r.
Renowacje i zamierzenia • Kalendarium • Biografie historyczne • Zasłużeni dla Oleśnicy
Artyści oleśniccy • Autorzy • Inni artyści • Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Zagadki
Rozmaitości • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Galeria • Wydawnictwa oleśnickie
Bibliografia • Linki • Podziękowania • Zobacz księgę gości • Dopisz się do księgi
Od autora