Proces przebudowy wałów na nowoczesne formy architektury obronnej zapoczątkował po 1323 r. ks. Konrad I Oleśnicki. Poszczególne odcinki wałów rozbierano, zastępując je wysokimi 7-9 metrowymi ceglanymi murami zwieńczonym blankami (wręby i zęby) z umieszczonymi pomostami bojowymi. Grubość murów kurtynowych wykonanych z cegły tzw. gotyckiej o wymiarach 9-9,5 cm/12-12,5 cm/25,5-27 cm wiązanej w układzie krzyżowym, kowadełkowym lub polskim wynosiła od 1,00 m do 1,30 m. Były one budowane na podmurówce kamiennej z otoczaków o szerokości ok. 2-2,5 m [4]. Szerokość korony wynosi przeszło pół metra.

Kto płacił za budowę murów? Na przykłdzie Płocka - koszty budowy muru w 1/4 - 1/5 ponosili mieszczanie, pozostałe koszty ponosił król. Roczne koszty budowy muru obronnego Płocka (wyższego i szerszego) wynosiły 500 grzywien (król - 400, mieszczanie -100). Budowniczy dostawał 20 grzywien za każdy wybudowany pręt (4,5 m) muru. Budowa muru o długości 1700 m trwała ponad 15 lat. Na czas budowy muru mieszczanie byli zwolnieni ze wszelkich czynszów i opłat. W Raciborzu natomiast, książę zlecił wójtowi budowę murów obronnych i pokrycie kosztów związanych z tą inwestycją. Wg interpretacji aktu lokacji Oleśnicy, wykonanej przez dra S. Rosika - wynika, że "powierzamy zasadźcom obwarowanie miasta." Zapewne to dotyczyło obwarowań ziemno-drewnianych. Czy też dotyczyło późniejszych foryfikacji ceglanych? Chyba raczej nie. Ale sądząc po długości czasu budowy (ok. 60 lat) wkład finansowy księcia nie był zbyt duży i na zasadźcach (mieszczanach) opierał się główny koszt budowy.

Poniżej pokazano porównawczą wysokość murów w różnych miastach [3]. Sądzić należy, że wysokość murów w Oleśnicy nie odbiegała od przedstawionych.

Tak mogły wyglądać oleśnickie mury kurtynowe z blankami:

		Rysunki J. Bogdanowskiego

Na jednym z najwcześniejszych rysunków przypisywanych Wernerowi - pokazano, że w murach oleśnickich występowały także strzelnice (oprócz wrębów i zębów).

Tak mogły wyglądać pomosty bojowe bez i z zadaszeniami.

Rysunki J. Bogdanowskiego

Odmiennie o przebudowie wałów na mury kurtynowe napisano w [2], twierdząc, że mury ceglane rozpoczęto budować wewnątrz wałów ziemnych, dzięki temu zachowywano ciągłą obronność miasta.

Jak wynika z powyższego schematycznego rysunku, taka działalność niosła znaczne negatywne skutki - zmniejszyła się powierzchnia miasta i należało przesunąć fosę w kierunku miasta. Było to działanie kosztowne i trwało wiele lat. Kolejne rozbieranie wałów i budowanie w tym miejscu murów było ekonomiczniejsze.

W trakcie budowy murów powstawały kolejne bramy miejskie, np. budowę Bramy Trzebnickiej zakończono jakoby ok. 1325 r. (w tym czasie Konrad I odczuwał znaczne kłopoty finansowe i może nie jest to prawda). O Bramie Namysłowskiej wspomina się w źródłach w 1315 r. Budowę murów obronnych zakończono ok. 1380 r. Wówczas wg [2] istniał mur i jeszcze wał obronny. Po 1400 r. kiedy to do obszaru miasta włączono kościoły p.w. Najświętszej Panny Marii i św. Jerzego, obwód nowo wznoszonych murów obronnych powiększono, wznosząc nową, murowaną Bramę Mariacką.

Obronę tego odcinka murowanych średniowiecznych fortyfikacji Oleśnicy wzmocniła wzniesiona przy północno-wschodniej ścianie kościoła NPM wysoka czworoboczna wieża (na zdjęciu poniżej). Pełniła ona oprócz roli dzwonnicy - kampanilli, także rolę wyniesionego wysoko punktu obserwacyjnego. Z niej można było ostrzeliwać z kusz przeciwnika forsującego położony w pobliżu odcinek muru obronnego. Istotną rolę w tym specyficznym węźle obrony miały murowane (a więc niełatwe do podpalenia) kościoły położone tuż przy murach kurtynowych obok wieży Bramy Mariackiej (zdjęcie poniżej).

Wieże bram miały różny kształt. Wg Wernera jedna z nich była nawet oktogonalna. Różnych kształtów było też ich zwieńczenie - widać to z zachowanych sztychów. Ale rysunki Wernera dotyczące Oleśnicy są mało dokładne, szczególnie dotyczy to rysunków wież.

Wg przypuszczeń, wieża Bramy Trzebnickiej (Wrocławskiej) miała początkowo wysokość 3-6 m (część murowana z kamienia i cegły), a wieńczyła ją konstrukcja drewniana. Wieża Mariacka (a dokładniej wieża Bramy Mariackiej) - już w poszerzonym ostatecznie obwodzie murów miejskich osiągała wysokość 12-14 m, a mury kurtynowe do niej przylegające 7-8 m.

Utrzymywaniem murów w należytym stanie zajmowały się oleśnickie cechy. Miały one ponadto zadanie stróżowania bram, wież i murów miejskich. Każdy z cechów miał pod swoja pieczą jakąś bramę lub określony odcinek murów miejskich.

Najprawdopodobniej dopiero w XV w. (odtworzenie po zniszczeniach husyckich) lub XVI w.(zagrożenie tureckie) - obrona murów kurtynowych wzmocniona została łupinowymi czatowniami - trójbocznymi prostokątnymi basztami oraz bastejami. Do dziś zachowała się tylko jedna taka czatownia nieopodal Bramy Trzebnickiej (dziś Wrocławskiej) wyraźnie dostawiona wtórnie do muru kurtynowego oraz jedna basteja łupinowa. Można sądzić, że czatowni (wykuszów, bastei) mogło być więcej, a ich odstęp mógł wynosić 30-40 m (we Wrocławiu - 32 m), tj. odległość skutecznego (celnego i mogącego przebić zbroję) strzału z kuszy - podstawowej broni straży miejskiej. Na niektórych szkicach Wernera [5] widać takie czatownie (wykusze, basteje). Ślad po bastei pokazanej na poniższym rysunku jako 3, został odkryty w 1966 r.

Wycinek z rysunku Wernera: Obok kościołów NMP i św. Jerzego - pokazano (2) Bramę Mariacką z przedbramiem, czatownię? (3), furtę (1) - na wysokości ul. Okrężnej? Werner się omylił - wieża przy kościele NMP znajduje się z drugiej strony.

Wycinek z innego rysunku Wernera. Widok od strony dzisiejszej Bramy Wrocławskiej. Z prawej strony bramy (1) widoczna łupinowa basteja (2). Z lewej - czatownia (3). Czy były dwie czatownie? Czy konstrukcja (4) to kolejna czatownia, basteja?

Być może, że wykusze zostały zniszczone przez Szwedów pod koniec wojny 30-letniej. Z analizy poniższego rysunku można wnioskować o zaletach stosowania wykuszów.

Strzałki z liniami przerywanymi pokazują zwiększenie kątów ostrzału (wzdłuż murów) po zastosowaniu wykuszów. Rysunki J.Bogdanowskiego

W system obronny miasta wprzęgnięto zamek książęcy. W tym celu "sprzężono zasięgiem strzelania" mury kurtynowe pomiędzy Bramą Trzebnicką oraz Bramą Oławską z fortyfikacjami zamku. W ten sposób powstał nowy system obwarowań oleśnickich, obejmujący mury kurtynowe i fortyfikacje zamku wraz z fosami i bagnami zabezpieczającymi dostęp do zamku.

Ten - początkowo pojedynczy pierścień miejskich murów obronnych - mających długość ok 1650 m, otoczyły również szerokie (7-15 m) fosy uzupełniane wodą rzeki Oleśnicy. W niektórych miejscach rolę fos odgrywały moczary i bagniska rozlewisk rzeki Oleśnicy.

Dla potrzeb budowy murów wzniesiono cegielnie. W pobliżu Oleśnicy nie brakowało gliny nadającej się na wypalanie cegieł. Po jej wydobyciu powstawały stawy nazywane gliniankami.

W XVI w. rozpoczęto budowę drugiego zewnętrznego pierścienia murów nazywanego parkanem.

Z tego okresu pochodzi basteja (wieża artyleryjska) i wykusz trókątny Z lewej pokazano zarys murów istniejących i rozebranych.

Na zdjęciach [1], [2], [3] pokazano wybrane odcinki odnowionych dużym nakładem pracy murów obronnych Oleśnicy (a tak te mury wyglądały w 1960 r. Widok z drugiej strony). Na rys. [4] widoczna jest grubość murów. Na rysunku [5] pokazano sposób układania cegieł podczas stawiania murów (mur przygotowany do renowacji). Zewnętrzny słój cegieł (oznaczony czarną linią) był w układzie gotyckim (cegła kładziona na przemian szerszą i węższą ścianką) - wewnętrzny - tylko węższą ścianką. Widoczny otwór (tzw. maculowy) umożliwiał umieszczenie belki, do której można było dołączyć inne konstrukcje drewniane.

Literatura:

1. Bogdanowski J. Architektura obronna w krajobrazie Polski. PWN. 2002 r.
2. Mrozowicz W., Wiszewski P. Oleśnica od czasów najdawniejszych po współczesnośc. Atut. Wrocław 2006
3. Przyłęcki M. Mury obronne miast Dolnego Śląska. Wrocław 1966
4. Przyłęcki M. Cykl artykułów w Panoramie Oleśnickiej nr 37, 39, 41, 44, 46 z 1994 r.
5. Len R. Miasto znane i nieznane czyli oleśnicki rekonesans "śląskiego Robinsona". Wyd. PiMBP w Oleśnicy 1999