Zagadka herbu Bierutowa używanego przed 1945 r.
17.02.2009 r.

Andrzej Woźniak w ciekawym artykule Herb miasta Bierutowa w Kwartalniku Powiatu Oleśnickiego nr 1 z 2000 r., s. 22-23, pisze za M. Gumowskim „ ...herbem miasta Bierutów są trzy zakrzywione haki, między którymi znajdują się trzy gwiazdy. Herb taki widnieje na wszystkich prawie pieczęciach miejskich od XIV wieku z nieznacznymi tylko zmianami..." Dalej A. Woźniak pisze "Najdawniejsza znana pieczęć pochodzi z dokumentu z 10 lutego 1340 roku i przedstawia trzy haczyki z jednego koła wychodzące..." Dalej dodaje: W końcu XIV wieku istniała też druga pieczęć (...). Przedstawia również tarczę z trzema hakami, z dodatkiem trzech gwiazd między nimi". I dalej ... „Na początku XVII wieku pojawiła się nowa pieczęć (...), która na tarczy ukazuje trzy haki i gwiazdy po raz pierwszy spięte pierścieniem.". Jak z tego wynika herb Bierutowa ulegał przemianom.

Z książki Hugo Saurmy z 1870 r. Widać inny "zwrot" haków	Z książki Otto Huppa z 1895 roku

Wyżej pokazano herby pochodzą z książek poświęconych miastom Dolnego Śląska. Można zauważyć, że w herbie H. Saurmy "zwrot" haczyków jest inny niż w pozostałych. Ponadto haczyki w tym herbie mają inny kształt. Herb z książki Huppa jest używany do dziś.

Dalej A. Woźniak, opierając się na tekście monografii Bierutowa z 1935 r. pisze, że w XVII w. pojawiła się pieczęć przedstawiająca „godło miasta otoczone kwiatami, podtrzymywane przez stojących z tyłu aniołów". Czy to oznacza, że herb Bierutowa został udostojniony (?) trzymaczem w postaci anioła? Nastąpiło to zapewne ok. 1673-1676 r., gdy Chrystian Urlyk stał się księciem bierutowskim. Czy wówczas Bierutów używał dwóch postaci herbu: z trzymaczem i bez niego (duży i mały), tak jak na początku XX wieku? Herb z aniołem zaprzestano używać chyba po 1945 r., czy w ramach walki z religią?

Niżej pokazano dwie ilustracje herbów z trzymaczem w postaci anioła. Na jednej z nich anioł jest w aureoli. Na obu po bokach tarczy widnieją kwiaty. Nie wiadomo, czy w ewentualnym dokumencie udostojniającym herb (ewentualnie w opisie, blazonie), podano jego nazwę, kolory?

Herb udostojniony na wycinku z pieniądza zastępczego Bierutowa (notgeldu) z ok. 1918-1922 roku.	Herb udostojniony na medalu bierutowskiego Bractwa Kurkowego z 1929 roku.

Herby te także widnieją na 1-2 budynkach w Bierutowie. Pomimo tego, przedwojenny burmistrz Bierutowa miał na łańcuchu herb bez trzymacza.

Prawdopodobnie wśród mieszkanców Bierutowa występowały różne poglądy na temat prawidłowości używanego herbu, a szczególnie jego godła - czyli trzech haczyków (?). Okazywało się, że w różnych okresach i w różnych publikacjach pojawiały się inne godła herbu. Widać to na poniższych ilustracjach. I to jest zagadka! Czy o tym gdzieś napisano? Sądzić należy, że odpowiedź może się pojawić po wydaniu nowej monografii Bierutowa. Może jej autor gdzieś natrafi na opis tej, tak niespotykanej w heraldyce innych miast, sytuacji.

Herb z pieniądza zastępczego (notgelda) z ok. 1920-22 r. ?	Ilustracja z litografii z ok. 1900 r. Analogiczna ilustracja (cz-b) w Księdze adresowej Bierutowa 1934/35 roku

Na pierwszej ilustracji pokazano wycinki koła wodnego (?). Miałoby to jakiś sens, bowiem w Bierutowie istniał w XVIII w. dosyć duży młyn posiadający 3 koła wodne. A może są to elementy koła (szarpaka) związanego z patronką miasta, kościoła parafialnego i kultem św. Katarzyny? Natomiast godło w drugim herbie przypomina dawny herb Brzegu. Może to są inne rodzaje haczyków? F. A. Zimmermann s. 249 podaje że to są trzy kotwy. Herb ten był używany w Bierutowie na przełomie XIX/XX w. w postaci m. in. plomby ołowianej. Zbigniew R., który zdjęcie plomby przysłał (dziękuję!) uważa, że była używana do plombowania materiałów tekstylnych. Zobacz przód i tył.

Niżej przykładowe rysunki herbów oparte na powyższych ilustracjach. Wspomniany F. A. Zimmermann podaje, że dwa anioły podtrzymywały tarczę - czyli "stały" obok trzymając ją jedną lub dwoma rękoma.

Uwaga: Postać kobiety otrzymałem od Tadeusza Gajla - artysty-heraldyka, autora wielu herbarzy i projektów herbów. Aktualne godło ("haczyki") Bierutowa pochodzi z klipartów "Herby miast polskich". Zdjęcie burmistrza Bierutowa pochodzi z monografii Bierutowa, która jest własnością Danuty Obrębskiej-Kubik.

Wg wspomnień członków rodu von Schindel (W 1574 r. Karol II Podiebrad zastawia im Bierutów z zamkiem i okoliczne wioski, odkupuje zastaw w 1604 r.) - ich herb został oparty na herbie Bierutowa.

Dodano 25.11.2010
Wyjaśnienie zagadki godła herbu
Wg autorów monografii Bierutowa "Kraina nad Widawą" s. 21, herb Bierutowa "pozostaje w ścisłym związku z herbem rodu Reichenbachów (Rychbachów)" (jeden z nich lokował w 1266 r. Bierutów), których legenda herbowa łączy się z walką z wilkami. Wówczas skuteczną pułapką (sidłami) były wilcze haki, które umieszczano wewnątrz kawałków mięsa i zawieszano na sznurach (łańcuchach) na drzewach. Wilk podskakiwał do mięsa, zaciskał na nim szczęki i opadając w dół - zawisał na haku. Tego rodzaju haki nazywane były w Niemczech wolfsangel. W Polsce znana jest ich odmiana zwana wilczekosy, widniejąca w herbie Prus II. Niżej pokazano proste wilcze haki stanowiące godła herbów.

Hak z Herbu miejscowości Reichenbach	Inne postacie haków Hak wilczy w heraldyce

Tak więc godło herbu Bierutowa, zdaniem autorów monografii nie jest związane z połowem ryb, młynarstwem, narzędziem tortur itd. Natomiast jest związane z godłem herbu Reichenbachów (wcześniej podobne przypuszczenie przedstawił M.K. Bińkowski) i stanowi wilczy hak (pułapkę na wilki). Jest rozwinięciem prostego haka i przedstawia trzy młoty (kosy), w rosochę, zaćwieczone na pierścieniu, z ostrzami w lewo. Być może, że podobnie jest z herbem Brzegu (również związany z Rychbachami, lokacja w 1250 r.), gdyż godło z herbu Brzegu jest podobne do innego rodzaju haka na wilki. [1], [2]

Dodano 19.01.2011 r.
Na podstawie rysunku herbu Bierutowa z ok. 1770 r. zamieszczonego w wydawnictwie Eckhardtisches monathliches Tagebuch (Herwigsdorf bey Zittau 1771-76) wykonałem herb Bierutowa z godłem już w postaci wilczego haka, jaką powinien posiadać.

	Teraz jest bardziej zrozumiały herb rodu Schindel, który powstał z herbu Bierutowa.

Literatura
Mrozowicz W., Wiszewski P. Kraina nad Widawą. Bierutowskie dzieje od czasów najdawniejszych po współczesność. ATUT 2010
Bińkowski M.K. Historie, legendy i podania o mieście i gminie Bierutów. Atut.2009