Maria Cunitz (Kunicka)

O Marii Kunickiej i jej związkach z Oleśnicą powiadomił mnie światowej sławy chirurg kręgosłupa prof. dr med. hab. ppłk WP Gerwazy Świderski. Pan profesor jako znawca także historii Śląska - zachęcił mnie do zapoznania się z Jej osiągnięciami. Poszukiwania informacji o M. Kunickiej na polskich stronach internetowych nic nie dały. Poniższy tekst został oparty na zagranicznych materiałach zawartych w Internecie (google.com.) pod hasłami Kunicka i Cunitz. Trwają próby uzyskania szerszej informacji z innych źródeł.

Maria Kunicka (Cunitz, Cunitia; Kunicia; Cunitiae) znana także jako "Schlesische Pallas" (Śląska Atena), "Second Hypatia" (Druga Hypatia - nawiązanie do Hypatii, greckiej matematyczki, parającej się także astronomią i filozofią), urodziła się w Świdnicy pomiędzy 1604-1610 r. Najczęściej przyjmuje się datę urodzenia na 1610 r. Była najstarszą córką Marii Schultz i doktora medycyny i filozofii Henryka Kunica (Henrich Cunitz). Ojciec jej ur. 1580 r.) był właścicielem Sławniowic (Gross Kunzendorf) i Gierałcic Górnych (Hohen Giersdorf). Zmarł w Legnicy 5.08. 1629. Była więc szlachcianką. Jako pierwszy w piśmiennictwie poświęconym M. Kunickiej pokazałem Jej herb (poniżej). Prawdopodobnie jest to wersja herbu z udostojnieniem nadanym przez cesarza.

Była bardzo uzdolniona i ojciec wpływał na jej dalsze kształcenie. Przeszła prawdopodobnie całą drogę uniwersyteckiej edukacji. Oprócz niemieckiego i polskiego władała łaciną, greką, hebrajskim oraz włoskim i francuskim. Interesowała się astronomią oraz kształciła w poezji, malarstwie, muzyce a także matematyce, medycynie i historii. Z prywatnej korespondencji wynikało, że interesowała się też genealogią i horoskopami (później stawiała horoskop królowi polskiemu Janowi Kazimierzowi podczas "potopu szwedzkiego").

Kiedy Maria miała 19 lat - do Świdnicy z Byczyny przybywa znany wówczas niemiecki matematyk (lekarz?) Elias von Löwen (Elie de Loewen; Lewen; Leonibus). Szybko nawiązują kontakt i rozpoczynają współpracę. 14 października 1627 r. wspólnie obserwują planetę Venus, a w kwietniu planetę Jupiter. Po śmierci ojca pobierają się i dalej kontynują obserwacje astronomiczne. Prowadzą również szeroką korespondencję z óczesnymi astronomami na temat swoich odkryć i przemyśleń. Prawdopodobnie musiała korzystać z dobrze zaopatrzonej biblioteki, która mogła być jedynie na dworze książąt, dobrej szkole lub uniwersytecie.

Poprzez swoją wybitną wiedzę astronomiczną stała się znana jako "Urania Propitia", co oznacza - ta, która jest najbliżej muzy astronomii. Wiedza Marii Kunickiej była także zauważalna wśród zwykłych sąsiadów - mieszkańców miasta. Pomimo tego została skarcona przez rajców miejskich za nocne obserwacje nieba. Jakoby zaniedbywała obowiązki domowe poprzez wylegiwanie się w trakcie dziennej pory doby. Było to wówczas poważnym oskarżeniem.

W trakcie kulminacji wojny 30-letniej uciekają ze Śląska na teren Polski, do miejscowości Ołobok. Tam korzystając z gościny zakonniczek z klasztoru Cysterek oraz opieki Zofii Łubieńskiej - Maria kończy pisać swoje podstawowe dzieło związane z obliczeniami astronomicznymi. Pierwszą i drugą część kończy w 1643 a trzecią w 1645 r. Po zakończeniu wojny powraca na Śląsk (do Byczyny?) i w 1650 wydaje w drukarni J. Sayfferta w Oleśnicy swoje dzieło nazwane w skrócie "Urania propitia" zawierające tablice astronomiczne. W niej skorygowała obliczenia Johanna Keplera zawartych w jego tablicach ruchu planet (Tabulae Rodolfinae z 1627 r.). Posiłkując się wyłącznie odręcznymi wyliczeniami udało się Jej skorygować kilka błędów w tablicach Keplera oraz przedstawić tablice w postaci ułatwiającej korzystanie z nich przez uczniów. Na stronie tytułowej Jej dzieła napisano (dostępna w Bibliotece Cyfrowej UWr):

Odbitka strony tytułowej pochodzi z wystawy poświęconej drukarstwu oleśnickiemu zorganizowanej przez kustosza galerii PiMBP Danutę Obrębską - Kubik

Ksiązka była dedykowana królowi Ferdynadowi III. Wstęp do książki napisał po łacinie i niemiecku jej mąż. W nim wypiera się swego udziału w pisaniu książki i całą zasługę przypisuje Marii. Książka zawiera 144 strony i 286 tablic. W niektórych publikacjach błędnie podaje się miejsce druku - Byczynę oraz Frankfurt nad Menem

Książka z Jej tablicami stanowi 4-milionowy nabytek
Biblioteki Uniwersytetu Florydzkiego.

W tym czasie Maria często przebywa w Oleśnicy. Także podróże do Ołoboka odbywają się zapewne przez Oleśnicę (najkrótsza droga).

25 maja 1656 o 10 wieczorem miasto (Byczyna?) ulega spaleniu - także jej dom, biblioteka i wyposażenie naukowe. Spaliła się też cała korespondencja z astronomami i ponad 200 wyników obserwacji astronomicznych. Książka - podstawowe dzieło jej życia nie ulega zniszczeniu dzięki umieszczeniu kilku egzemplarzy w różnych miejscach. Potem już nic nie publikuje. W 1661 umiera jej mąż. Maria przenosi się do Brzegu pod opiekę książąt brzeskich. Umiera w Byczynie ok. 22-24 kwietnia 1664 r.

W czasch nowożytnych, na jej cześć jeden z kraterów na Venus nazwano Cunitz.

Szkoda, ze Jej listy pisane do szeregu astronomów i innych osób (m.in. sekretarza królowej Marii, żony króla polskiego Jana Kazimierza), przechowywane w wielu archiwach nie zostały dotychczas szerzej zbadane. Są znane jedynie opinie ówczesnych i późniejszych astronomów na temat Jej dzieła - jedne pozytywne (I. Boulliau), inne bardziej krytyczne (J.B. Delambre).

Należy mieć nadzieję, że Jej osiągnięcia, problemy z wydaniem książki, polski okres jej życia, korespondencja itd., staną się jeszcze domeną zainteresowania historyków.

Literatura:
Herbarz Szlachty Śląskiej. T 5, hasło Kunitz, s. 160-161
http://www.pinn.net/~sunshine/czech/poles1.html
http://digital.library.upenn.edu/women/_generate/POLAND.html
http://web.uflib.ufl.edu/pio/4MillVol/
http://freepages.genealogy.rootsweb.com/~atpc/heritage/history/h-life/women.html