Monety miasta i księstwa oleśnickiego

Znaczną pomoc w uzupełnieniu zbioru monet związanych z księstwem oleśnickim uzyskałem od Piotra Kalinowskiego (serdecznie dziękuję) autora katalogów monet, rozprowadzanych na Allegro i publikowanych także w internecie. Stamtąd pochodzi duża ilość prezentowanych tutaj monet.

Najwcześniejsze monety sugerujące związek z Oleśnicą pochodzą z lat 1230-1309. Na jednym z kwartników, pomimo występowania orła św. Jana Ewangelisty - znajduje się napis H DUX GLOGOVIE (Henryk książę głogowski), wskazujący na mennicę głogowską. Oleśnica od 1294 r. należała do księstwa głogowskiego i być może dlatego pojawiają się monety tam bite z "elementami oleśnickimi". Po powstaniu księstwa Oleśnickiego - Oleśnica obok Trzebnicy, Wińska, Smogorzewa, Namysłowa i Sycowa miała już swoją mennicę. Była ona własnością księcia, ale może została wydzierżawiona miastu (podaje się, że wybijano wówczas kwartnik z dużą litera Z, jeleniem oraz napisem OLESNITZ. A może dotyczy to miasta OLESNITZ na terenie Niemiec?). Od 1323 r. istniała unia monetarna Namysłowa z Oleśnicą, Wołowem i Trzebnicą.

Monety wybite w okresie Piastów

Denar duży (brakteat szeroki) bity w Oleśnicy. Srebro. Śr. 25 mm. Lata emisji 1230-1290. Na uwagę zasługuje już ukształtowany herb, który w późniejszym okresie stał się herbem Piastów oleśnickich.

Kwartnik - awers: orzeł śląski (nie jest to orzeł św. Jana Ewangelisty). Lata emisji 1273-1309 - początkowo tylko bita w Głogowie. Kwartnik odpowiadał 1/4 skojca (stąd nazwa) i 1/96 części grzywny, waga jego wynosiła 1,7g i była próby XIV. Średnica 24 mm. W pierwszym dziesięcioleciu XIV w. bity w większości księstw śląskich.

W 1300 r. rozpoczęto w Czechach produkcję groszy praskich (1/2 skojca lub 2 kwartniki), które stały się podstawowym środkiem płatniczym na Śląsku (i w Polsce) i wyparły kwartniki. Ponowne bicie monet nastąpiło w początku XV w. (W literaturze wzmiankuje się, że mennica istniała w Oleśnicy od 1400 do 1785 r. - nie jest to całkiem zgodne z prawdą).

Halerz miejski w znacznym powiększeniu

Postacie orła św. Jana Ewangelisty z różnych bić monety

Monety wybite w okresie Podiebradów

Po śmierci Henryka I (1498 r.), księstwem ziębicko-oleśnickim rządzili wspólnie) jego synowie - Albrecht, Jerzy I i Karol I. Po śmierci Jerzego (1502 r.) - Oleśnicę obejmuje ks. Karol I. W 1511 r., po śmierci Albrechta - Karol obejmuje całą ojcowiznę,

Monety wybite w okresie Alberta i Karola I

Grosz oleśnicki wybijany prawdopodobnie w Oleśnicy. Rewers: orzeł św. Jana Ewangelisty. Na wstędze, którą trzyma w szponach orzeł widoczna litera S, istniejąca również na poźniejszych herbach. Napis: MONETA: DVDVM: OLSENSIUM. Awers:orzeł - najpewniej ziębicki. Napis: ALBERTUS:ET:KARLUS:DV:M. Rok emisji 1505 r. Srebro, 1,66 grama, śr. 24 mm. Jak widać na ilustracjach, monety te różnią się szczegółami. Katalogi wyszczególniają 5 ich rodzajów. Wybito również 6 rodzajów 1/2 grosza.

Podiebradowie byli właścicielami Złotego Stoku - 17 marca 1502 r. cesarz austriacki i król niemiecki Maksymilian I wydał czterem braciom przywilej na bicie złotych florenów i groszy. W 1504 r. Król Czech Władysław Jagiellończyk wydał przywilej Albrechtowi i Karolowi zezwalający na bicie trzech gatunków monet: halerzy, denarów i groszy. Początkowo monety bito w Ząbkowicach. Nie wykluczone, że te z herbem Oleśnicy (pokazane wyżej) bito w Oleśnicy. Potem ze względu na znaczne wydobycie złota w Złotym Stoku - książę Karol I przenosi (1507 r.) mennice (w tym oleśnicką) do tego miasta i umieszcza w zamku książęcym. W 1520 r. buduje nową mennicę w Złotym Stoku.

Od 1507 r. bito w Złotym Stoku srebrne grosze, a od 1510 głównie Guldeny (floreny reńskie) z podobizną św. Jakuba, a od 1520 r. dukaty z podobizną św. Krzysztofa - patrona złotostockich górników. (więcej o monetach wybijanych przez Podiebradów ziębicko-oleśnickich na stronie http://www.zlotystok.net/zs_monety.php Św. Krzysztof musiał zająć znaczące miejsce w rodzinie Podiebradów, skoro nawet zbudowana w 1605 r z inicjatywy Karola II ambona w kościele zamkowym była podtrzymywana przez figurę tego świętego. Od 1528 zaczynają się pojawiać wielodukaty z podobizną Karola I.

Złoty Stok był własnością Podiebradów do 1574 r., ale monety złote z herbem Podiebradów ziębicko-oleśnickich bito tam jeszcze w 1582 r. (Dukat 7,0 g).

Grosze i Guldeny. Złoty Stok. 1507-1512

Grosze: Śednica 25 mm, waga 1,66 g. Z lewej Napis ALBERTUS ET KAROLUS D:G:D:M. Odczytanie skrótowców: D(EI) - z bożej, G(RATIA) - łaski, D(UX) - książę, M(MUNSTERBERGENSIS) - ziębicki. Cztery tarcze herbowe z herbu księstwa ziębicko-oleśnickiego. Z prawej zapewne orzeł ziębicki, na piersi którego tarcza z herbem Podiebradów. Napis MONETA NOVA REICHSTEINENSIS (moneta nowa Złoty Stok)Wybito kilka odmian groszy, które różnią się najczęściej rozmieszczeniem tarcz herbowych z herbu księstwa ziębicko-oleśnickiego.

Gulden (floren reński)

Wybito trzy odmiany różniące się głównie rozmieszczeniem tarcz herbowych z herbu księstwa ziębicko-oleśnickiego. Śr. 24 mm, złoto, 3,3 g. Awers - postać św, Jakuba. W jego nogach tarcza herbowa Podiebradów. Napis: ALBE: KARLO: G: G: D: MUNS. Rewers:MONETA NOVA AURE...

Monety wybijane po śmierci ks. Alberta w 1611. Następują samodzielne rządy Karola I, co ma wpływ na pokazywane postacie i tekst na monetach.

Grosz - wybijano je w 1617-1619 r. Pokazany powyżej wybito w 1518 roku. Srebro. Awers - postać Karola I, Napis otokowy KAROLUS G: G: D: MUNSTERBER. rewers - orzeł ziębicki z herbem Podiebradów na piersi. Napis otokowy MON NOVA REICHSTEIN:1518. Waga 2,0 gramy, śr. 25 mm. Na jednej z odmian z 1519 r. postać Karola inaczej przedstawiona. Obok głowy inicjały mincerza HJ lub HS

Złoty dukat o wadze 3,5 g i średnicy 21 mm (wielkość obecnej 2-złotówki, lecz o 1/3 cieńszy) wybity z 1522. Na awersie postać św. Krzysztofa w typowym ujęciu ikonograficznym, z boku inicjały mincerza"N-B" (od 1522 r.). Napis w otoku MONE AURE REICHSTEI (moneta złota Złotego Stoku). Na rewersie herb księstwa ziębicko-oleśnickiego. W otoku legenda: KAROLUS D: D: DUX MUNSTERB (Karol z biżej łaski książę ziębicki). Monety te wybijano w okresie 1521-1537 r.

Monety czterech książęcych braci
Po śmierci Karola I (1636 r.) - przez okres 6 lat księstwem oleśnickim i ziębickim rządzili wspólnie jego synowie: Joachim, Henryk II, Jan i Jerzy II. Joachim poświęca się karierze duchownej. Po śmierci Jerzego (1553) Jan przejmuje Oleśnicę. Henryk II obejmuje Bierutów już od 1543 r.
Pomimo tego, na monetach są wymieniani wspólnie, wg starszeństwa, aż do roku śmierci Jerzego. Joachim umiera w 1562 r. Henryk II bierutowski umiera w 1548 r. Miał dwóch synów Henryka III i Karola II.

Pierwszy wspólny dukat ukazuje się w 1637 r. i jest wybijany do śmierci Jerzego - 1553 r. Do 1538 r. na monetach pojawia sie inicjał mincerza NB. Od 1539 inicjał IB. Od 1544 r. monety pojawiają się bez inicjałów mincerzy. Od 1544-48 tarcza herbowa księstwa ziębicko-oleśnickiego ma zdobienia w postaci czegoś przypominającego ozdobne zakończenia sznurów. Od 1553 pojawiają się nowe inicały mincerza MS. Cały czas ulegaja także zmianie szczegóły postaci św. Krzysztofa, napisy, odstępniki itd.

Złoty dukat o wadze 3,5 g i średnicy 21 mm z 1538 r.
Napis w otoku tarczy herbowej IOACH: HEN: IO: GE: D: G: D: MUSTERB (Joachim, Henryk, Jan, Jerzy z Bożej łaski książęta Ziębiccy). NB - inicjały mincerza.

Ulegają zmianie inicjały mincerza na IB.

Brak inicjałów mincerza. Tarcza herbowa otrzymuje zdobienia.

Nowy inicjał mincerza MS

W 1445, 1546 pojawaiaja się dukaty o wartości:1,5 , 2 i 3. bez incjałów mincerza. W 1553 - 4 dukaty z inicjałem MS

3 dukaty z podobizną Karola I. Awers - KAROLVS. D.G. DVX. MVNSTERBERG. Rewers - IOACH. HEN. IO. G. D. G. MVNSTERB. Sprzedano na aukcji za 57 tys.$

Monety Jana Podiebrada. Wybijane w 1553- 1564 (w 1565 r. Jan Podiebrad umiera). Po raz pierwszy pojawia się na monecie nazwa OLS, lub OL - Oleśnica.

Złoty dukat o wadze 3,5 g i średnicy 21 mm. Na awersie popiersie księcia Jana Podiebrada. Napis w otoku IOHAN D: G: DUX: MUNST: SLE: OLS: COM: GLA. (Jan z bożej łaski książę ziębicki na Śląsku, oleśnicki, hrabia kłodzki. Rewers: herb księstwa ziębicko - oleśnickiego. Inicjały mincerza MS. Napis otokowy MONETA AURE NOVA REICHSTEIN (moneta złota nowa Złotego Stoku).

W 1556 r. znikają z dukata inicjały mincerza MS, ponownie pojawia sie ozdobny sznur przy tarczy księstwa ziębicko-oleśnickiego.Na dukacie z 1559 zamiast skrótu COM, pojawia się skrót CO. W 1561 pojawia się skrót OL zamiast OLS i GL zamiast GLA. Popiersie Jana Podiebrada ma zmienianą fryzurę, brodę i wąsy.

W 1563 r. zamiast jednej tarczy księstwa ziębicko-olesnickiego pojawiają się oddzielne tarcze składowe. Zamiast napisu MUNST pojawia się napis MUN. Na rewersie zamiast MONETA, pojawia się napis MONE. na przestrzeni lat wybijania monet ulega zmianie skrótowy napis REICHSTEIN

Na dukacie z 1564 r. kolejne drobne zmiany. Awers: IOHAN.D.G.DVX.MuN.SL.OL.CO.GL. Rewers: MONETA.AVRE.NOVA.REICHSTFNI. Waga 3,53 g

Moneta 2 dukatowa śr. 27.4mm, waga 6.98 g. Awers: PA - TER, KAROLVS. D. G. DVX. MVNSTERBERGENSES. Rewers: FIL - IVS, IOHANNES. D.G. DVX. MVNS. SYL. OLS. COM. GLAC. Moneta wybita ok. 1536 ku pamięci Karola I, przez jego syna Jana. Na awersie postać Karola I, na rewersie Jana. Wybito później również pdobną monetę z księciem Joachimem.

Monety dukatowe wybijane za życia księcia Joachima oraz jego bratanków Henryka III i Karola II, siedzących na Bierutowie. Bite1553-1562

Dukat z 1561, Figura św. Krzysztofa, napis otokowy typowy. Dookoła tarczy herbowej napis JOACH: HENR: KARL: D: G: DUC: MUNST.

Książę Joachim wybił w 1558 monetę 2 i 3 dukatową na część swojego ojca Karola I (podobnie jak wcześniej Jan).

Monety wybite przez Henryk III i Karol II.
Od 1548 r. książęta bierutowscy, od 1569 również oleśniccy. Po śmierci Henryka III w 1587 r. - Karol II rządzi samodzielnie w księstwie oleśnickim. Dukaty wybito w 1563-1770

Moneta dukatowa - Henryk III i Karol II z 1565 r. Przykładowa moneta z podobizną św. Krzysztofa wybita w 1565 r. w Złotym Stoku, waga 3,5 grama. Napis otokowy HENRI: KARL: D: G: DUC: MUNSTRBERGE

Moneta 2 dukatowa wybita przez Henryka III

Karol II. 1612. Nowy pieniądz. Raitpfennig. Dwie odmiany srebrna i miedziana.
Na awersie stylizowany napis CAROLUS, zwieńczony mitrą książęcą, w której data 1612. Niżej herb w postaci orła ziębickiego, na piersi którego tarcza z herbem Podiebradów. Inicjały G(ott) I(st) M(ein) T(rost). Na rewersie napis "W roku 1611 jest ta książęca moneta wykonana i od 612 dnia 11 listopada jest poręczona słowem".Widoczny znak Basiliusa von Sonn, mincerza oleśnickiego w latach 1612-1614. Niżej skrótowiec S.I.V.G.I * B.V.S.M (Stephan Jessenskys von Gross-Jessen * Basilius von Sonn Münzmeisters).

Talary

Talar srebrny waga 28.8 g. Awers: Postać Karola II. Napis otokowy: CAROLUS: D: G: DUX: MUNST: ET: OLS: CO: GLA: (Karol z bożej łaski, książe ziębicki i oleśnicki, hrabia kłodzki. Rewers: Po raz pierwszy pokazano na monecie pełny (z klejnotami) herb księstwa ziębicko-oleśnickiego. Napis otokowy SUPRE: PER: UT: SIL: CAPIT: 1611. Wybito kilka rodzajów (zmiany mincerzy) w latach w 1611-1616 r.

Karol II. 1/2 Talara. Srebro z 1611-1613 r. Napisy otokowe jak wyżej.
W dolnej części rewersu monety znak mennicy (trzy gwaiazdki i flaga?) z lat 1611-12.

Nietypowa moneta - 1/2 talara 1613. Na awersie stylizowany napis CAROLUS, zwieńczony mitrą książęcą. Poniżej napis GOT IST MEIN TROST 1613. Na awersie orzeł ziębicki z herbem Podiebradów na piersi, otoczony wiankiem z mirty.

 

1/4 talara 1614. Na rewersie nietypowe (bogatsze) zdobienia tarczy herbu księstwa. Widoczny znak Basiliusa von Sonn, mincerza oleśnickiego.

Dukaty złote

41/2 dukata z 1585 r. Wybita z okazji ślubu Karola II Elżbietą Magdaleną z księstwa legnicko-brzeskiego. Waga 15,58 g

Wybito dwa rodzaje monety 1/2 dukatowe oraz kilka rodzajów 1 dukatowych. Wyżej przykładowy dukat. Dzielony napis - awers: CAROL(us): D: G: DUX: MUNST(sterbergensis: ET: OLS(ensis): Rewers: CO(mes): GLA(censis) :SUP(remus): PER: UT(ramquo): SIL(esiam): CAP(itaneus). 1613. Na rewersie inny, niż dotychczas, kształt tarczy herbowej, zwieńczonej mitrą książęcą.

W okresie 1611-1616 (i pośmiertnie w 1617 r.) wybito wielodukaty o wartości 2; 3; 4; 41/2; 5; 6; 7; 8; 9; 10.

6 dukatów z 1611 r. Postać Karola II, śr. 28 mm, waga 20.94 g. Prawdopodobnie bita tym samym stemplem co i srebrny talar. Moneta ta została sprzedana na aukcji za 32.000 $

Moneta złota sześcio-dukatowa z podobizną Karola II z roku 1615. Awers: CAROLVS. D:G. DVX. MVNST. ET. OLS: CO: GLA. Rewers: SVPREM. PER. VT. SIL. CAPIT.1615. Śr. 41.7mm, waga 20.89 g. Znak mincerza HT. Hans Tuchmann. Analogiczną monetę wybito w 1616 r., stemplem monety 1 talarowej z 1616 r. Waga 20, 73 g; średnica 28 mm.

Monety greszelowe i krajcary

Greszel wybity jednorazowo w 1612 r.

Wybrane trzy monety srebrne 3 krajcarowe z 1611-1615. śr. 20 mm, waga 1.54 gr. z podobizną Karola II.
Trzy różne znaki mennicze. Napis otokowy dzielony pomiędzy arwers i rewers.

Monety pośmiertne Karola II

Karol II. 1617. 10 złotych dukatów. Tym samym stemplem wybito talary srebrne.
Awers. Napis otokowy zewnętrzny : MEM(oriare): FUN(ebri): CAR(oli) II: S(acri): I(mperii): PR(incipis):DUC(is) SIL(esiae): MUNS(terbergenis): OLS(nensis): COM(itis): GLA(censis): OP(time): MER(iti). Napis otokowy wewnętrzny:??
Rewers:FIDUS DEO ET REGI PATRIAE GRAT(us) SUIS DESIDER (abilis) VIXIT SPE IM(m)ORT(alis) GLOR(iae), NON TERR(ae) SED COEL(o) COGIT(avit)

Karol II. 1617. 1/2 talara. srebro

Jak wyżej - odmiana.

Monety Henryka Wacława i Karola Fryderyka. Były bite w 1618-1623 r.

W tym krótkim okresie panowania dwóch braci, wybito wiele nominałów monet i w każdym w nich wiele rodzajów, różniących się szczegółami. W 1619-1623 roku wybito kilkanaście rodzajów halerzy (groszy). W 1619 r. halerze srebrne. Potem do 1623 r. bito trzy-halerzówki. Jednocześnie bito kilkanście rodzajów trzy-krajcarówek także do 1623 r. Od 1621 roku rozpoczęto bić monety o nominale 24 krajcarów, także do końca działania mennicy. Monetę o nominale 48 krajcarów bito tylko w 1621 r. W 1619-1621 bito monety o nominale1/2 talara. Monety talarowe ze srebra bito w okresie 1619-1620, oraz w 1620 monetę 2 talarową. Monety dukatowe (złote) bito od 1619 do 1622. Równiez wtedy bito wielodukaty o nominale 2-8 dukatów. Na tych dukatach widoczne są twarze obu książąt z profilu. Jest to istotna informacja historyczna.

Dukaty

Złote 4 dukaty o wadze 13.73 g z podobiznami braci - księcia bierutowskiego Henryka Wacława Podiebrada (z lewej) i księcia oleśnickiego Karola Fryderyka Podiebrada (z prawej), wybite w 1620 r. Na uwagę zasługuje ciekawe rozłożenie herbu księstwa ziębicko-oleśnickiego. Nad głowami braci herb Podiebradów

Złote 5 dukatów z podobizną braci Henryka Wacława (z prawej) i Karola Fryderyka Podiebradów z 1620 r. Na rewersie rozwinięty herb Podiebradów ziębicko - oleśnickich. W 1621 wybito złote 2 dukaty o śr. 35 mm i wadze 10.32 g. Inicjały mincerza HT (Hans Tuchmann).

Talary

Talar srebrny z 1620 r. śr. 41 mm, waga 28,44 g. Mincerz BH. HENRYK WACŁAW i KAROL FRYDERYK. Awers: Zwrócone do siebie popiersia obu książąt, pod nimi data: 1620, w otoku napis przedzielony jabłkiem królewskim: D:G+HEINRI.WENCES+ET+CAROL.FRIDE.FRAT. Rewers: Pod trzema klejnotami pięciopolowa tarcza herbowa. Po bokach małe litery BH (istnieją odmiany tej monety, ze względu na rozmieszczenie inicjałów BH). Obwódka wewnętrzna i napis przedzielony tarczą: DVC.SIL.MONS. - .ET.OLS.CO:GLA.

Poniższy medal jest uznawany przez twórców katalogów jako moneta. Dlatego, aby być w zgodzie z katalogami - został zamieszczony tutaj. Jednak należy przypomnieć, że wówczas książetom śląskim nie wolno było bić monet. Dlatego zapewne został wybity jako medal. Mogło się jednak zdarzyć, że książe HenrykWacław -namiestnik cesarski, zwany Małym Cesarzem, sam sobie przyznał prawo wybicia monety w cesarskiej mennicy we Wrocławiu.

1/3 talara z 1636 r., poświęcony Henrykowi Wacławowi i szczęściu,
które go może spotkać z powodu błogosławionego stanu jego żony (w literaturze numizmatycznej błednie zakwalifikowany jako pośmiertny).
Medal autorstwa H. Wenzla i H. Ridigera;
Av.: popiersie księcia i napis otokowy w dwóch wersach:
//HENRIC WENCLESL DUX SIL MONST OLSN// VTRIVSQ SIL SVPREM CAPIT//
Rv.: alegoria Ducha św., pod nią ukoronowane serce i napis otokowy:
SUFFICIT MIHI GRATIA TUA DOMINE 1636;
srebro, 10,2 g. średnica 33, 5 mm. Moneta (medal) w posiadaniu W. Piechówki.

Uwaga: W katalogu aukcyjnym ten medal był opisany jako poświęcony śmierci Henryka Wacława. Nie jest to prawda, gdyż daty się nie zgadzają. Historyk sztuki dr Piotr Oszczanowski tak interpretuje napis i symbolikę rewersu medalu "Inskrypcja głosi bowiem, że "Wystarcza mi Łaska Twoja Panie" i odnosić musi się do Błogosławionego przez Boga (reprezentowanego na rewersie medalu przez Ducha Świętego) i ukoronowanego (to symbolizuje korona) afektu miłosnego (to z kolei ilustruje serce). Ową nagrodą może być - bo to wszak przejaw szczególnej Bożej Łaski - narodzenie lub spodziewanie się potomka. I tylko tak i wyłącznie tak należy interpretować ten medal - jest on dowodem radości życia, a nie rozstania z nim." Więcej.

48 krajcarów bite w 1621 r. 4 odmiany. Mincerz HT

24 krajcary z 1623 r. Srebro. 4,28 gram

24 krajcary. 1621 r. Bez znaku mincerza.

MOnety 24 i 48 krajcarowe uznawanesa za Kippery

3 krajcary. Srebro 0,81 g. z 1621 r. Inicjał mincerza BH

Dziwna moneta 3-krajcarowa wybita w 1622 r. Mincerzem był wówczas BZ - Balthasar Zwirner. Dziwność jej polega na tym, że na awersie z pięciopolowego herbu księstwa (zobacz wyżej) wybrano herb księstwa ziębickiego (oleśnickiego?) i głogowsko-żagańskiego (przypadkowo ?). Na rewersie zaś ponownie wstawiono herb księstwa ziębickiego, chociaż na monetach 24 krajcarowych jest tam herb księstwa wrocławskiego względnie oleśnickiego. Czy tylko zapomniano dodać krzyż na przepasce.

Halerze, Cu, 1622-1623

Poniższa moneta o nominale 3 halerzy, jest zapewne heraldycznym dopełnieniem powyższej monety 3 krajcarowej. Umieszczono bowiem na niej dwie brakujące tarcze z herbu księstwa ziębicko-oleśnickiego.

A poniższa 3-halerzówka - ma ostatnie dopełnienie heraldyczne - herb z pola sercowego księstwa ziębicko-oleśnickiego czyli herb Podiebradów. Bito także 3 - halerzówki nie posiadające "szachownicy" głogowsko-żagańskiej.

Na tej monecie z herbem Podiebradów nierozpoznany inicjał IHH

Za czasów Henryka Wacława i Karola Fryderyka mincerzami byli (w nawiasach podano inicjały mincerza): 1619 (OM), 1619 (BH) 1620 (BH), 1620 (HT) 1621 (BH), 1622 i 1623 (BZ). Obecnie wiadomo, że HT to Hans Tuchmann. BZ - Balthasar Zwirner, BH - Burkhard Haase

W latach 1619-1623 nastąpił kryzys monetarny tzw. Kipper und Wipperzeit. Wówczas w monetach zaniżano zawartość srebra. Spowodowało to hiperinflację (wartość pieniądza obniżyła się do 8%). W księstwie oleśnickim kipperami były monety wybite w 1621-1623 r. Aby przywrócić wartość pieniądza 26. 06.1623 r.cesarz Ferdynand II nakazał zamknąć wszystkie mennice książęce i miejskie na Śląsku (także w Oleśnicy) i bicie monet jedynie w cesarskiej mennicy we Wrocławiu. To pozwoliło przywrócić do obiegu dobrą monetę. Nastąpiła ponad 50 -letnia przerwa w biciu monet przez książąt oleśnickich.

Znaki mincerzy z monet Podiebradów

Hans Tuchmann

Znak z 1611-1612

znak Basiliusa von Sonn

Monety wybite w okresie Wirtembergów

Ponowna działaność mennicy nastąpiła za czasów Wirtembergów. Związane było to z zatrudnieniem w 1672 r. znanego mincerza Jana Neidhardta (medale) a także Samuela Pfahlera (monety) i innych. Wirtembergowie oleśniccy długo prosili cesarza o zgodę na bicie monet. Uzyskują ją zapewne w 1674 r. Mennica w Oleśnicy działa do 1680 r., potem przeniesiono ją do Bierutowa, rezydencji księcia Chrystiana Urlyka I. W 1699 r. mennica przenosi się do Oleśnicy na stałe, wraz z Chrystianem Urlykiem. Mincerze 1669 - LL (Łukasz Laurencjusz), 1673-78 - SP (Samuel Pfahler), 1693 - IIT ( Johann Justus Tolle), 1678 - FCV ( Franz Carl Uhle)

Monety Sylwiusza Fryderyka księcia wirtembersko - oleśnickiego od 1674 r. do 1697 r.

Greszle. (Gröschel, Dreier) - to moneta nie mająca polskiego odpowiednika równa 3 halerzom (czyli 3/4 krajcara = 1/4 grosza). W polskiej powojennej numizmatyce nazywany "groszyk" (wyjaśnienie podane przez Piotra Kalinowskiego). W latach 1674-1697 wybito wiele rodzajów greszeli

Greszel z 1695 r mający wartość 3 halerzy. Srebro. 0,6 g. Na awersie herb księstwa Wirtembersko-olesnickiego zwieńczony mitra książęcą. W tym czasie (jeszcze i w 1699 r.) wardejnem mennicy oleśnickiej jest LL czyli Łukasz Laurencjusz. Iinicjały umieszczono pod ogonem orła.

Krajcary bito w latach 1674-95 (3 krajcary), 1674 - 97 (VI krajcarów), 1674-1678,1694 - (XV krajcarów). Monety te poza nominałem, imieniem i portretem księcia oraz szczegółami ikonograficznymi postaci i legend nie różniły się znacznie. Dlatego przedstawiono tylko pojedyncze egzemplarze.

Napisy otokowe (legendy): Najczęściej

Avers: popiersie księcia w prawo, w otoku SYLVI: FRID: D: G: DVX: WIRT: T: I: S: OLS;
Revers: Orzeł dolnośląski (z Piastów), po jego bokach S - P (Samuel Pfahler - mincmistrz), w otoku CO: MONT: DO: I: HEID:STER: & ME.

Rozwiązanie skrótowej legendy pozwala odczytać pełną tytulaturę księcia: SYLVI[us] FRID[ericus] D[ei] G[ratia] DVX WIRT[embergensis] T[ecensis] I[n] S[ilesia] OLS[nensis] CO[mes] MONT[isbelligardi] DO[minus] I[n] HEID[enheim] STERN[berg] et ME[dzibor].

Napisy otokowe na monetach o mniejszej średnicy - są bardziej skrótowe, np.: SYL: FRI:, D:G:D: , T:I:S:O: itp.

Oznaczają one: Sylwiusz Fryderyk z bożej łaski książę Wirtembergii, Tec, na Śląsku Oleśnicy; Hrabia Montisbelligardi (Mompelgard), pan na Heideheim, Sternberg i Międzybórz. Niekiedy występuje w końcu napisu skrót OLS&B, co oznacza: Oleśnica i Bierutów

15 krajcarów z 1675 r. z wizerunkiem Sylwiusza Fryderyka, srebro, śr. 25-29 mm. Waga ~ 5,8 g.(6,4g.?) Mincerz SP., inna odmiana z tego roku posiada inaczej ułożony napis. Z 1674 Wardein IIT - Johann Justus Tolle

Sześć krajcarów z 1674 r., srebro, 25/27 mm, 2.83 g.(3,3 g?), - Sylwiusz Fryderyk. Mincerz Samuel Pfahler. Zauważalne róznice w innym projekcie tego samego mincerza, także z tego samego roku. 6 krajcarów 1678 r. 6 krajcarów z 1713 r. (CVL to inicjały wardejna mennicy oleśnickiej Chrystiana von Loh). 1715 r. (CVL). Wardejn sprawował nadzór nad utrzymaniem właściwej próby stopu do wyrobu monet. Inna nazwa - probierz. Inny wardejn oleśnicki - FCV - Franz Carl Uhle

3 krajcary 1695 r. śr. 21 mm, waga 1,5 g. Z podobizną Sylwiusza Fryderyka. Wardein I I T. Inna odmiana z prostym monogramem mincerza. 3 krajcary z 1675 r., i podobną monetę wybito 1674, 1676. 1677, 1698, 1701, 1702 (Wardein CVL)

Talary
W latach 1675 - 1677 bito 1/4 talara, 1/2 talara wybito w 1795 r. Talary bito od 1674 r. do 1694

Moneta, a może medal nagrodowy dla zwycięzcy zawodów strzeleckich bractwa kurkowego z 1662 r. Ma on równowartość 1/4 talara. Srebro 7,2 g. Wybito także monetę złotą. Na awersie ma typowy tytulatorowy napis otokowy (Sylwiusz Fryderyk z bożej łaski ....). Na rewersie znany napis SI DEUS PRO NOBIS, QUIS CONTRA NOS (Jeżeli Bog z nami, któż przeciw nam!). Dalej widnieje napis wskazujący na wydanie z okazji zawodów - I st KÖNIG WORDH 1662 5 ... (I-szy KRÓL ...?).

1/4 talara wybite w 1686 r. poświęcone śmierci Elżbiety Marii z Podiebradów. Stąd na awersie herb księstwa ziębicko-oleśnickiego Podiebradów.

1/4 talara z 1695 r. o nietypowym, ciekawym projekcie, najpewniej medaliera I.I.T - Johann Justus Tolle

1/2 talara z 1695 r., medalier I.I.T. Ciekawe przedstawienie upiększenia tarczy księstwa wirtembersko-oleśnickiego.

Talar z 1795 r. Na rewersie znany napis SI DEUS PRO NOBIS, QUIS CONTRA NOS. Medalier I.I.T. Wykonał on dla Sylwiusza w 1795 r.najwięcej ciekawych, zróżnicowanych monet.

Talar (wg innych medal) srebrny, śr. 4,6 cm. waga 27,84-27,97g. wybity w 1686 r. przez Sylwiusza Fryderyka z powodu śmierci matki - Elżbiety Marii Podiebrad - nestorki pierwszej śląskiej linii Wirtembergów. Na talarze pokazany profil księżny z lat wcześniejszych (była to kobieta niespotykanej urody). Sygnowany: I.N. Jan Neidhardt. Powiększ Awers: głowa w zawoju w prawo, napis ELISABET MARIA. DUC. WURTEMB. TEC. (Elżbieta Maria, księżna wirtemberska i z Teck. Rewers: w wieńcu czternastowierszowy napis: CAR. FM. D. MONST. OLS. /FILIA/. SYLVII. DUC. WURT. ET TEC. / CONIUX. / VII. LIBERORUM. ET XI NEPOTUM. /MATER. ET. AVIA. / UBIQ. BENE MERITA. / D. 17. MARTY. A. C. 1686. / VITAM. / OUAM. A: C. 1625. D. II. MAY. COEPERAT / ET. IMUL. PODIBRAT. REG. FAMILIAE / MEMORIAM. / NON. ITEM. VIRTUTIS. SUAE. / FAMAM. FINIIT. (córka Karola Fryderyka, księcia ziębickiego i oleśnickiego, małżonka Sylwiusza, księcia wirtemberskiego i z Tecka, matka siedmiorga dzieci i babcia jedenastu wnuków, wszędzie zyskała uznanie; dnia 17 III 1686 r. dokonała żywota, który się rozpoczął dnia 2 V 1625 r.; zakończyła i dzieje królewskiej rodziny Podiebradów, wcale nie rozgłaszając swej cnotliwości).

Talar poświęcony zgonowi matki Sylwiusza - Elżbiety Marii Podiebrad - 1686 r. Średnica 41 mm, waga 21,69 g.

2 Talary z 1674 r. Średnica 48 mm, Srebro 56,55 g. Postać Sylwiusza Fryderyka. Napis otokowy wokół postaci SYLVIUS. FRIEDERICUS: D: G: DUX: WIRTEM: TEC: I: S: OLS: (Sylwiusz Fryderyk z bożej łaski książę Wirtembergii, Tec, na Śląsku Oleśnicy. Na rewersie herb księstwa wirtembersko-oleśnickiego. Napis otokowy COM: MON: DO: I: HEID: STERNB ET MEDZ. 1674. (hrabia Mompelgart, pan na Heideheim, Sternberg i Międzybórz). Mincerz Samuel Pfahler. Poniżej odmiana z 1675 r.

Talar z 1796 r. Na awersie Sylwiusz (rok przed smiercią) i jego małżonka Eleonora, która przeżyła męża o 46 lat. Także medalier I.I.T. Kliknij, aby powiększyć rewers

Dukaty złote o wadze 3, 5 g. wybito w 1675 i 1676. Nie różnią się napisami i postaciami, w stosunku do talarów. Dlatego ich nie pokazano.

Powyżej pokazano rewers oleśnickiej złotej dwutalarówki z 1676. Na nim pokazano zarys Oleśnicy i napis: "Si deus pro nobis, quis contra nos", co znaczy: "Bog jest z nami, kto chce być przeciwko nam". Jest to typowy napis na monetach wydawanych na Dolnym Śląsku (m.in. w księstwie brzeskim). Na taśmie herbu wirtembergów napis "Olsna in Silesia" W ramce, obok daty widnieją inicjały SP czyli Samuela Pfahlera, także projektującego medale i monety dla książąt oleśnickich (obok Jana Neidhardta). Awers zdobi popiersie księcia Sylviusza Fryderyka.

Monety Chrystiana Urlyka I, księcia wirtembersko - oleśnickiego na Bierutowie od 1673 r., na Oleśnicy od 1698 do 1704 roku.

Greszle Chrystiana Urlyka z 1680 r. Miały wagę 0,6 g. Srebro. Bił je od 1677 do 1704 r.

Półkrajcar (1/2 krajcara) z 1682 r. 0,6 g. Srebro. Bity jednostronnie w latach 1680-1684.

1 krajcar z podobizną Chrystiana Urlyka z 1683 r. Srebro, 0,9 g. (powiększony z 1680 r.). Bity w latach 1679- 1693.

Bito również 3 krajcary o wadze 1,7 g. w latach 1678, 1695, 1696, 1698,1701, 1702.
Monety 6 krajcarowe o wadze 3,2 g. w latach 1678, 1679, 1680,1695.
15 krajcarów w latach 1678, 1679.
W 1698 r. mincerzem był L.L.

Talar, śr. 43 mm, waga 28,8 g z 1681 r. Bito je w 1679, 1681,1687, 1697 i 1702 roku

Chrystian Urlyk dwa lata przed śmiercią (1702) na monecie talarowej.

1/4 złotego dukata z 1685 r. waga 0,9 g. Zapewne tym stemplem bito również 1/8 dukata.

1/2 złotego dukata wybite z okazji ślubu z Sybillą Marią w 1683 r.

1/4 (0,9 g), 1/2 (1,7 g) i dukat (3,5 g) wybity w 1680 r. z powodu śmierci pierwszej żony księcia - Anny Elżbiety.

Dukat wybity w 1686 r.z okazji urodzin syna Chrystiana Erdmanna.
Ręka wyłaniająca się z obłoków podaje dziecku insygnia władzy książęcej. Z prawej na ołtarzu 15 gorejących serc. Waga 3,32 g.

Dukat wybity w 1695 r. z okazji ślubu z Zofią Meklemburską.

Ciekawy dukat z 1696 r. z rozłożonym herbem księstwa wirtembersko-oleśnickiego i monogramem D C V, co prawdopodobnie oznacza Dux Christian Urlyk.

Dukaty ponadto bito w 1679, 1681, 1698, 1701 1703. W 1701 wybito również monetę o wartości 2 dukatów.

Monety Juliusza Zygmunta (1673-1684) księcia wirtembersko-oleśnickiego na Dobroszycach i jego syna Karola (1697-1745) księcia na Bierutowie.

Talar z podobizną księcia Juliusza Zygmunta wybity dla uczczenia jego zgonu w 1684 r. Waga 28,84 g

Jego syn Karol był w latach 1704 -1707 opiekunem nieletniego księcia oleśnickiego Karola Frydery. W tym czasie oraz w okresie panowanie na Bierutowie bił do 1712 krajcary, także o nominale 3 i 6 krajcarów. W 1705 r również wybił monetę dukatową. W napisie otokowym dodawał, że jest księciem oleśnickim i bierutowskim Po 1710 r., gdy cesarz Józef I uznał go za niezdolnego do rządów - zaprzestał wybijania monet.

Monety Karola Fryderyka księcia wirtembersko-oleśnickiego w latach 1707-1744, administratora księstwa wirtemberskiego w 1738-1744 r.

3 krajcary z 1708 r. Mincerz CVL. Bito je w 1708-1709

6 krajcarów z 1715 r. Bito je od 1708 do 1716

Talar z 1716, 1617r., srebro, 28,8 grama, śr. 47 mm, z postacią Karola Fryderyka (1704-44). Widoczny pełny herb Wirtembergów oleśnickich z dodanym herbem Heydenheim. Mincerz CVL

1/4 dukata, złoto, 0,75 grama, bite 1708-1711. Na rewersie herb Wirtembergów, poniżej oznaczenie 1/4 dukata.Wybijano również 1/2 dukata i w 1708 -1709 r. dukat ikonograficznie podobny do srebrnego talara

Po długiej przerwie - w 1739 r., gdy książę pełnił rolę administratora księstwa Wirtembergii - ponownie zaczął bić monety. Poniżej monety 1/2 talarowe (srebro 14,4 g.) i talarowe (28,8 g.).Na obu monetach oprócz tytyłu księcia Wirtembergi, Tec i Oels, znajduje sie tytuł Administratora (księstwa) i Tutora (opiekuna małoletniego księcia Karola Eugeniusza).

Na rewersie monety z 1739 r. umieszczono herb 6. polowy, obejmujący także herb księstwa oleśnickiego. Nie wiadomo jakim orderem jest udekorowany herb książęcy. Sądząc z poniżej pokazanej monety dukatowej, może to być order Orła Białego na łańcuchu. Nie jest zrozumiałe włączenie w łańcuch - ogniw z literą W (jak Wirtemberg?).


Na awersie monety z 1740 r. książe jest przedstawiony jako kawaler polskiego orderu Orła Białego. Zaś na rewersie nie umieszczono herbu księstwa oleśnickiego w polu sercowym - czyli jest to typowy herb księstwa Wirtembergii. Nie wiadomo z czego to wynikało, gdyż na awersie jest tytułowany także jako książę oleśnicki. Moneta ta była wybita w mieście Stuttgart (Badenia - Wirtembergia). Wg informacji Piotra Kalinowskiego - na monecie za św. Krzysztofem widoczna jest panorama tego miasta.

Złota moneta dukatowa wybita w 1739 i 1740 r. waga 3,5 g. Na ich awersie i rewersie widać, że oba ordery są jednakowe.

W latach 1741-1743 bito w Wirtembergii fenigi i krajcary, na których książę tytułowany był równiez księciem oleśnickim

Monety Karola Chrystiana Erdmanna księcia wirtembersko-oleśnickiego 1745-1792 r.

Talar srebrny Karola Chrystiana Erdmanna (1744-1792) wybity we Wrocławiu w 1785 r. waga 22 g. Wybito cztery warianty monet (różnica w szczegółach, m.in. miejsca umieszczenia litery "K"). Książę zlecił wybicie 2000 szt. tych monet. Wybito 4000 szt. Mincerz IGH - Johann Gottlieb Held. Wg innych - istniała także złota 11 dukatówka bita tym samym stemplem.

Po Wirtembergach, od 1793-95 r. tytułu książąt oleśnickich używali również książęta z linii brunszwicko-lüneburskiej. Wydawali monety, na których nie umieszczali tytulatury oleśnickiej (ani herbu) i dlatego monety te nie są tutaj pokazane. Dwie monety, które w katalogach muzelanych są uznawane za medale umieszczono w dziale Medale oleśnickie.

Przeliczenia wartości monet:

Wiardunek = 1/4 grzywny = 12 groszy
biały grosz = 1/48 grzywny - Jan Turzo, jako biskup wrocławski Jan V, wybijał w latach 1506-1509 w nyskiej mennicy grosze, talary oraz dukaty. Ciekawą monetą jest tak zwany grosz biały, nazwa ta odnosi się do grosza śląskiego, jego emisję uzgodniono w porozumieniu z 1506 roku między miastami Wrocławiem, Świdnicą, biskupem wrocławskim Janem V Turzonem a książętami legnicko-brzeskim i ziębicko-oleśnickim. Grosz biały zawierał 0,78 g czystego srebra, odpowiadał wartości 1/36 florena, występował też jako jednostka obrachunkowa równa 12 halerzom lub 6 denarom
1 marka = 60 groszy
1 skojec = 2 grosze
1 fennig = 2 halerze
1 denar = 2 halerze
1 krajcar = 4 fennigi = 8 halerzy
1 grosz = 12 fennigów = 24 halerzy
1 gulden (fl) = 60 k(g)rajcarów = 240 fennigów = 480 halerzy
1 złoty gulden = 2-3 guldeny
1 dukat = 4 guldeny
5 srebrnych groszy = 1 gulden.
floren - florencka moneta złota o wadze 3,54 g. Odpowiednik węgierskich guldenów, cekinów (Włochy), goldguldenów (Niemcy), złotych florenów (Czechy), złotych ecú (Francja), czerwonych złotych (Polska).

Po wojnach napoleońskich, przeprowadzono w Niemczech reformę pieniężną. Zlikwidowano dobre grosze, krajcary, groszyki, trojaki, denary i inną drobną monetę. Odtąd 1 talar równał się 30 srebrnym groszom, natomiast 1 sgr = 12 fenigom. Następna reforma pieniężna nastąpiła w r. 1875. Wtenczas wprowadzono dziesiętny system miar i wag, a talary zastąpiono markami (1 tal. = 3 marki) i fenigami.

Literatura:

Kalinowski P. Monety książąt oleśnickich. Katalog. okładka Katalog monet na http://www.megaupload.com/?d=UCCZK2TT
Zapiski Oleśnickie Nr 1. Herb i barwy miasta. TPMO. Oleśnica 1992.
Gumowski M. Moneta na Śląsku. w: Historia Śląska. Od najdawniejszych czasów do roku 1400. T III. pod red. W. Semkowicza. Kraków 1936
Czechowicz B. Książęcy mecenat artstyczny na Śląsku u schyłku średniowiecza. DIG. Warszawa 2005
Codex Diplomaticus Silesiae T.19 Schlesiens neuere Münzgeschichte Breslau 1899

Ilustracje złotych monet bitych w Złotym Stoku z: http://www.zlotystok.net/zs_monety.php?PHPSESSID=189356c92bd454458c38a66f3da9642c
http://www.zlotystok.pl/sciezka/pl/12mennica.htm

Ilustracje monet na http://www.megaupload.com/?d=UCCZK2TT

Ilustracje innych monet zaczerpnięto z aukcji na:

www.allegro.pl

http://www.wcn.pl/

http://www.dcatalog.de/

http://www.ggn.pl/

http://someoldcoins.org/

http://www.kuenker.de

http://www.busso-peus.de/

http://www.stacks.com/


Samuel Pfahler (Pfaler) - notki bibliograficzne o oleśnickim mincerzu znajdują się w poniższych publikacjach (informację przysłał Pan Robert Pieńkowski - dziękuję). Jeśli ktoś ma te książki - proszę o wypisy dotyczące tego mincerza.

1. Mikołajczyk A., Leksykon numizmatyczny, Warszawa-Łódź 1994, s. 229-230.
2. Petráň Z., Radoměrský P.: Ilustrovaná encyklopedie české, moravské a slezské numismatiky, Praha 2001, s. 169.
3. Saurma-Jeltsch H., Schlesische Münzen und Medaillen, Breslau 1883, reed. Olomouc 1991, s. 65.

Od autora • Początki miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Würtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Inne zabytki
Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herb księstwa • Inne herby • Drukarnie
Książęce krypty • Kary i pręgierz • Pomniki • Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki w 1945 r.
Renowacje zabytków • Kalendarium • Biografie historyczne • Zasłużeni dla Oleśnicy
Artyści oleśniccy • Autorzy • Inni artyści • Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Zagadki
Ciekawostki • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Galeria • Wydawnictwa oleśnickie
Bibliografia • Linki • Podziękowania • Zobacz księgę gości • Dopisz się do księgi
Napisali o nas