Krypta (mauzoleum) oleśnickich Wirtembergów

Po zapełnieniu krypty Podiebradów, zaszła konieczność wybudowania nowej krypty dla Wirtembergów z linii oleśnickiej. Taką decyzję podejmuje Krystian Ulryk I i on 12 maja 1698 r. złożył kamień węgielny pod budowę kaplicy grobowej (mauzuleum) Wirtembergów, dobudowanej do Kościoła Zamkowego (na poniższym zdjęciu w białym kolorze).

Widok na kryptę dobudowaną do kościoła. Fot. W. Piechówka	Przekrój przez kryptę i prezbiterium z ołtarzem.

Po dwóch latach budowy 13-go sierpnia 1700 r. dokonano poświęcenia kaplicy i złożono w jej krypcie trzynaście trumien członków rodziny książęcej, które wcześniej przechowywano w krypcie Podiebradów i w kościele św. Katarzyny w Bierutowie. Pierwsze trumny złożone w nowej krypcie należały do pierwszej pary książęcej tej linii Sylwiusza Nemroda i Elżbiety Marii. Zaledwie cztery lata od wybudowania kaplicy grobowej z kryptą - umarł (5.04.1704 r.) jej fundator książę Krystian Ulryk.

Medal pośmiertny z wizerunkiem Księcia Krystiana Urlyka I
Na odwrocie medalu widać jego trumnę w namiocie żałobnym.

Spoczął razem z wcześniej pochowanymi ośmiorgiem dzieci i trzema żonami. Ostatnim metalowym sarkofagiem złożonym w krypcie jest trumna księżnej Juliany Sybilli Charloty. Jej małżonek, książę administrator Karol Fryderyk II (fundator ołtarza głównego w Kościele Zamkowym i nowego hełmu wieży) został pochowany w oleśnickiej krypcie w 1761 r. i był to już ostatni pochówek. Łącznie w krypcie znajdują się 24 trumny na 24 m2 powierzchni. Rozmieszczenie ich pokazano na poniższym rysunku [1].

wg [1] s. 39

1.Sarkofag pierwszego oleśnickiego Wirtemberga - Sylwiusza Nimroda (zm. w 1664 r.)
2. Jego małżonka, ostatnia z rodu Podiebradów - Elżbieta Maria (zm. w 1686 r.)
3. Fundator krypty książę Chrystian Ulryk I
4. Pierwsza zona fundatora Anna Elżbieta (zm. w 1680 r.), spoczywa najbliżej męża
5. Druga zona Sybilla Maria (zm. w 1693 r.)
6.Trzecia żona Zofia Wilhelmina (zm. w 1698 r.)
7. Ostatnia żona Zofia (zm. w 1738 r.) - po prawej stronie męża
8-12. Dzieci Chrystiana Ulryka I i Anny Elżbiety - Chrystian Ulryk, Leopold Wiktor, Fryderyka Krystyna, Eleonora Amoena, Teodozja stoją w niszy bezpośrednio u stóp ich rodziców
13-15 Dzieci Chrystiana Ulryka i jego drugiej żony Sybilli Marii - w sąsiedniej niszy - Krystyna Maria, Eleonora Jadwiga, Ulryka Erdmuta)
16. Córka Chrystiana Ulryka z trzeciego małżeństwa - Augusta Luiza(zm. w 1739 r. dożywszy 41 lat)
17. Syn Chrystiana Ulryka z drugiego małżeństwa - (zm. w 1761 r.)
18. małżonka Karola Fryderyka - Juliana Sybilla Karolina (zm. w 1735 r.)
19. Żona Chrystiana Ulryka II - Karolina Filipina z domu hr. von Redern (zm. w 1758 r.)
20-21. Wnuczki Chrystiana Ulryka I - Elżbieta Zofia Karolina (zm. w 1714 r.) i Wilhelmina Filipina (zm. w 1719 r.)
22. Córka Chrystiana Ulryka II i Karoliny Filipiny - Ulryka Luiza (zm. w 1748 r.)
23-24. Synowie księcia Karola Chrystiana Erdmanna - Chrystian (zm. w 1742) r. i ostatni męski potomek pierwszej linii śląskiej Wirtembergów - Fryderyk Chrystian Karol (zm. w 1759 r.) .

Przez ponad 250 lat istnienia - krypta przykryta była kamienną płytą i istniała możliwość zejścia do jej wnętrza. Na poniższym zdjęciu wykonanym w 1908 r. widać, że stan murów krypty już wówczas nie był najlepszy.

Z książki: H. Schukraft. Die Grablegen des Hauses Wurttemberg.
Autor zdjęcia Max Herden.

W tym okresie występowały sytuacje, w których trumny mogły być sprofanowane przez poszukiwaczy skarbów i pamiątek lub też stać się obiektem niszczenia (wandalizm, nienawiść, nacjonalizm czy względy klasowe). Sądzić należy, że to m.in. legło u podstaw zamknięcia krypty w 1952 r.

Od tego czasu wiele się zmieniło. Dlatego po wielu staraniach i zabiegach księdza infułata W. Ozimka przystąpiono do otwarcia krypty.
Celem ponownego otwarcia krypy (a w planie także krypty Podiebradów) jest wykonanie niezbędnych prac remontowo - budowlanych i porządkowych tak, by dziedzictwo Oleśniczan znajdowało się w stanie odpowiadającym współczesnym możliwościom konserwatorskim. Brano też pod uwagę udostępnienie krypty do badań naukowych.

W sobotę 11-go stycznia 2003 r. przystąpiono do podniesienia płyty przykrywającej wejście do krypty w kaplicy grobowej. Okazało się to wyczynem nie tak prostym, jak przypuszczano. Bowiem płytę podczas zamykania osadzono na zaprawie cementowo-wapiennej i podniesienie jej okazało się niemożliwe. Wykorzystano piły do cięcia betonu i podnośniki. Ciężka i mozolna praca trwała 2 dni. 13-go stycznia 2003 r. płyta krypty została uniesiona w górę. Zachował się na niej tekst pisany po łacinie, który niżej zamieszczam, ze względu na jego piekno:

"Ty, który ten ciężar podziwiasz, jeśli ludzkie człowiek, jeśli śmiertelne pomyślisz śmiertelnik, jeśli ciebie dotknie święty strach miejsca, zbliż się i, co zobaczysz, przeczytaj. Przebogobojnym relikwiom złożonych prześwietnych ciał najjaśniejszej oleśnickiej i bierutowskiej rodziny Würtemberskiej, ten ostateczny pomnik pobożności, czci, szacunku, przodkom, ojcu, matce, szczerej i małżeńskiej wierności, małżonkom z wątpliwością miłości nawet po śmierci, dzieciom, pamięci o śmiertelności, potomnym, wreszcie sobie samemu, szczęśliwego w swoim czasie wspomnienia, jeśli spodoba się Bogu, w tym życiu wystawił Chrystian Ulryk, książę Wirtemberski, Tecku, na Śląsku oleśnicki, bierutowski, hrabia Mompelgardu, dynasta Heindenheimu i Międzyborza, w roku Chrystusowej radości 1699. Żegnaj, przechodniu, nie kwiatami, lecz łzami czcząc książąt święte prochy, módl się o wieczny odpoczynek dla zmarłych z najjaśniejszej rodziny Würtemberskiej aż po ostateczny dzień świata u niebieskiej Opatrzności, o szczęśliwe przeznaczenie" [1 s.25].

Po wstępnym oczyszczeniu i kilkukrotnej dezynfekcji można było wejść do krypty. Poniżej umieszczono dwa zdjęcia wykonane przez W. Piechówkę, bezpośrednio po wstępnym oczyszczeniu krypty z pajęczyn i grubej warstwy kurzu pokrywającej trumny.

Jak pisze oleśnicki konserwator zabytków W. Piechówka - trumny Sylwiusza Nimroda i Elżbiety Marii wykonano z cyny, są one unikalne, o dużej wartości artystycznej. Stoją jak za życia doczesnego - obok siebie. Trumna Sylwiusza Nimroda jest bogato zdobiona herbami i alegorycznymi scenami. Jako podstawę ma sześć złoconych lwów, które na głowach mają złocone książęce kołpaki i okrągłe pierścienie - uchwyty w pyskach. W czterech narożnikach stoją pełnoplastyczne postacie aniołów (bardziej szczegółowe zdjęcia elementów trumien powstały w okresie po ich oczyszczeniu - poniższe zdjęcia otrzymałem od Pani Marzeny Helińskiej).

Niezwykłej piękności (niestety zdjęcia w internecie tego nie oddają) jest trumna matki rodu oleśnickich Wirtembergów - Elżbiety Marii z domu Podiebradów. Stoi na sześciu pelikanach, które swą krwią karmią własne dzieci. Jest to wymowny symbol matczynej miłości. Wieko trumny ozdobione jest pięknym, pelnoplastycznym o dużej ekspresji krucyfiksem. Boki ozdobione są głowami lwów z uchwytami oraz scenami alegorycznymi i napisami.

Fundator książę Krystian Ulryk pochowany został w najpiękniejszym sarkofagu barokowym (zdjęcie niżej), jaki wykonano dla zmarłych z tej książęcej rodziny. Wykonano go z miedzi złoconej i srebrzonej. Reliefy na sarkofagu przedstawiają osiem cnót głównych. Sarkofag zdobią: piękny, plastyczny krucyfiks i książęca korona. Ustawiony jest na barkach sześciu zrywających się do lotu orłów, co stwarza wrażenie ruchu (niestety, orły mają przygięte skrzydła).

Piękna także jest trumna trzeciej żony Krystiana Urlyka - Zofii Wihelminy. Z prawej pokazano herb z trumny Juliany Sybilli Charloty - żony ostatniego księcia Karola Fryderyka Wirtemberga. W głębi wyższego zdjęcia są widoczne proste drewniane trumny dzieci księcia Krystiana Urlyka.

Pozostałe trumny są mniej ozdobne a niektóre - dziecięce, umieszczone we wnękach - wykonane pośpiesznie z drewna. Opis trumien wykonano w [1].

Na zdjęciach pokazanych poniżej i wykonanych przez Romana Farysia w późniejszym okresie - widoczna jest płyta, która przykrywała wejście do krypty (stoi oparta o ścianę) i prowizoryczna pokrywa zabezpieczająca wejście. Na drugim zdjęciu pokazano oryginalne, zachowane "schody" do krypty.

Przy końcu 2003 r. staraniem księdza infułata Wł. Ozimka wykonano remont ścian i sufitu krypty. Rozlatujące się drewniane trumny włożono do drewnianych "sarkofagów". Uratuje to trumny i zawartość przed dalszym zniszczeniem. Niestety, członkowie rodu Wirtembergów nie wykazują zainteresowania kryptą.

Ściany krypty Würtembergów po remoncie

Literatura

1. Mrozowicz W. Krypta wirtemberska w kościele zamkowym w Oleśnicy. Wrocław-Oleśnica 2004
2. Piechówka W. Książęce krypty. Verbum 1/2003 s. 5-7
3. Piechówka W. Książęce krypty oleśnickiej Bazyliki. maszynopis [b.m.r.w.]
4. Pyzik Jerzy Andrzej. Książęca nekropolia. Panorama Oleśnicka nr 8 z 1996 r.
5. http://www.poczet.com/nekropolie.htm
6.Bobowski K. Ziemia oleśnicka pod panowaniem książąt piastowskich. Referat na sesję populatno-naukową z okazji 800-lat Oleśnicy (DŻS).

Pochówki poza kryptami w Kościele Zamkowym
W kościele zamkowym odbywały się także pochówki zasłużonych dla księstwa urzędników książęcych, szlachty, artystów i mieszczaństwa. Nie istnieje plan pochówków, nie wiadomo kto i gdzie został pochowany. Są tylko znane nazwiska widniejące na epitafiach w kościołach. Niektóre z istniejących epitafiów mogły być płytami nagrobnymi.

My, mieszkańcy Oleśnicy powinniśmy wszystko zrobić aby dziedzictwo dawnych mieszkańców zostało zachowane. Dbałość o wszelkie zabytki świadczy o naszej kulturze. Obecnie trwa zbieranie funduszy na odnowienie krypty. Uczestniczy w tym także Towarzystwo Przyjaciół Oleśnicy. Wydano na ten cel cegiełki o wartości 10, 20 i 50 zł. Ponadto urządzono Wielkopostny Koncert Charytatywny.

Projekt i wykonanie Wiesław Piechówka

Kuria Metropolitalna we Wrocławiu powołała komisję, która miała za zadanie określić sposób postępowania w odniesieniu do otwartej 13 stycznia br. krypty książąt wirtemberskich w bazylice św. Jana. W skład komisji - poinformował Panoramę ks. proboszcz Władysław Ozimek -weszli: ks. prałat Józef Pater - dyrektor Muzeum Archidiecezjalnego, Andrzej Kubik - wojewódzki konserwator zabytków, ks. kanonik Czesław Mazur i ks. Piotr Śmigielski - pracownicy Referatu Sztuki Sakralnej Kurii. Komisja dokonała oględzin krypty i po konsultacji wydała zalecenia.

W pierwszym punkcie postuluje nieudostępnianie krypty wszystkim zwiedzającym kościół, z racji ograniczonego miejsca w pomieszczeniu i braku bezpiecznej komunikacji. Zaleciła uporządkowanie wnętrza, w tym zabezpieczenie uszkodzonych drewnianych trumien poprzez umieszczenie ich w skrzyniach. Nakazano również zabezpieczenie wejścia do krypty drewnianą pokrywą, co już zostało wykonane. W przyszłości należy wykonać przykrycie z szyby pancernej i doprowadzić energię elektryczną. To oznacza, że krypta będzie eksponowana - będzie można zaglądać do niej z góry przez szybę. Przed podjęciem wszystkich prac komisja nakazała sporządzenie szczegółowej dokumentacji fotograficznej i opisowej, a następnie wyeksponowanie materiału dokumentacyjnego w specjalnie przygotowanych gablotach. Także to zadanie zostało w dużej części zrealizowane. Kustosz oleśnickiej bazyliki dysponuje już fotografiami, które zostaną zamieszczone w gablotach i udostępnione do oglądania w kościele. Komisja zastrzegła, że wszelkie czynności należy podejmować po konsultacji z nią oraz wojewódzkim konserwatorem zabytków.

Ks. proboszcz Władysław Ozimek poinformował nas o pracach, które zamierza wykonać w pierwszej kolejności. Za najpilniejszą sprawę uznał zabezpieczenie pięciu rozlatujących się drewnianych trumien. Bez otwierania zostaną one zamknięte w specjalnie przygotowanych skrzyniach. Konieczne jest uzupełnienie tynku i wybielenie ścian w pomieszczeniu. Remont posadzki zależeć będzie od posiadanych przez parafię funduszy.
Panująca w pomieszczeniu wilgoć jest wrogiem zabytkowych trumien. Jak na razie - co stwierdzamy z żalem - prezes MGK i burmistrz pozostali głusi na nasz apel, by udrożnić studzienkę kanalizacyjną w najbliższym sąsiedztwie krypty i zerwać asfalt na miejskim gruncie w pobliżu bazyliki. Ta sytuacja w jakimś stopniu oddaje zainteresowanie decydentów historycznym odkryciem. Poza tym, że zaspokoili swą ciekawość, oglądając kryptę (byli w niej starosta, zastępca burmistrza, sekretarz miasta, prezes MGK), jak dotąd nie okazali pomocy. Parafia zdana jest na siebie, bo żadna instytucja nie zadeklarowała finansowego wsparcia remontu mauzoleum o nieprzecenionej historycznej wartości.

Wyłom w tej obojętności robi organizacja społeczna - Towarzystwo Przyjaciół Oleśnicy. 5 kwietnia organizuje - pod patronatem Panoramy Oleśnickiej i Telewizji Oleśnica - Wielkopostny Koncert Charytatywny, który ma przynieść dochód przeznaczony na remont książęcej krypty. Bilety wstępu kosztować będą 10 zł, sprzedawane będą cegiełki, przeprowadzona zostanie aukcja dzieł sztuki lokalnych twórców. Udział w koncercie zadeklarowali m.in. aktorka Monika Bolly, muzycy Waldemar Gromolak, Izabela Helińska, Tomasz Huk, Elżbieta Stępień-Włuczkowska. Imprezę poprowadzą Mirosław Majcherek i Andrzej Szczurek. Panowie znani są już oleśniczanom jako konferansjerzy balów charytatywnych. Do tej tradycji nawiązuje właśnie Wielkopostny Koncert Charytatywny, co nie dziwi, jeśli zauważymy, że organizatorka tych zabaw - Zdzisława Maria Jakimiec - jest od niedawna przewodniczącą Towarzystwa.

Jest więc nadzieja, że społeczna inicjatywa przyniesie pieniądze na najpilniejsze prace remontowe. Potrzeby są jednak o wiele większe. Krypta Wirtembergów mogłabybyć kolejną zabytkową wizytówką Oleśnicy. Dla historyków to nie lada gratka. Dwóch naukowców z Uniwersytetu Wrocławskiego - poinformował nas ks. proboszcz Władysław Ozimek - przystąpiło do opracowania monografii mauzoleum. Jeden opisuje je od strony historycznej, drugi - jako dzieło sztuki. Mają oni kontakt z Haraldem Schukraftem - niemieckim "wirtembergoznawcą", autorem książki o miejscach pochówków rodu Wirtembergów. Ten zaś utrzymuje łączność z dzisiejszymi przedstawicielami słynnego rodu. Współcześni Wirtembergowie chcieliby odwiedzić kryptę i anonsowali już swój przyjazd do Oleśnicy jesienią. Będzie to okazja do odprawienia w bazylice ekumenicznego nabożeństwa za zmarłych.
Krzysztof Dziedzic

Możesz pomóc w odnowieniu krypty wpłacając datek na poniższe konto:
Duszpasterstwo Rzymskokatolickiej Parafii św. Jana Apostoła i Ewangelisty
56-400 Oleśnica, ul. Łużycka 4
Bank Spółdzielczy w Oleśnicy 95840008-1081-27006-110-001 z dopiskiem "krypta"