Więzienie w Oleśnicy

15.11. 2007 r.
Niewiele wiemy o miejscach odosobnienia istniejących w Oleśnicy na przestrzeni ostatnich 200 - 300 lat. O miejskich izbach więziennych umieszczonych w ratuszu pisał Sinapius. Więzienie powiatowe mogło powstać po 1741 roku, kiedy Oleśnica stała się miastem powiatowym. Ewentualnie mogło to nastąpić po 1815-1816 roku, po kolejnej reorganizacji powiatu. W 1860 wzmiankowano więzienie w Oleśnicy. W 1866 r. wspomina się o inspektorze więziennym Pflanzu. W 1881 roku ścinają w Oleśnicy (prawdopodobnie w więzieniu, gdyż po 1808 r. zaprzestano publicznych ścięć) osobnika, który zamordował 2 kobiety i dziecko. W 1895 r. na dziedzińcu oleśnickiego więzienia ścinają toporem nieszczęśnika za utopienie żony. Kolejne kary śmierci wykonano toporem w 1896 i 1897 roku (informacje o ścięciach podał D. Wojtucki).

Wspomina się, że więzienie w Oleśnicy wybudowano w 1881 r. Podaje się również datę wybudowania ok. 1900 roku. Jaka jest prawda?

Na mapie z 1865 r. więzienie w obecnym miejscu nie jest pokazywane. Na mapie z 1882 r., wycinek której pokazano niżej, więzienie oznaczyłem żółtym kolorem. Akurat w miejscu napisu, następuje zmiana szerokości budynku. Niżej z prawej, pokazałem więzienie w postaci umieszczanej na planie od 1899 r. po dzień obecny.

Więzienie na mapie z 1882 r.	Więzienie na mapie z 1939 r.

Na pierwszy rzut oka okazuje się, że są to całkowicie inne budowle. Ale kiedy nałożyłem na siebie dokładnie obie mapy okazało się, że budynek na lewej mapie jest odpowiednikiem budynku głównego więzienia pokazanego na mapie z prawej. Czyli budynek więzienia w trakcie eksploatacji uległ modernizacji i rozbudowie - dodano mu dwie dobudówki, uzyskując kształt "Y", który stwarza (jakoby) lepsze warunki bezpieczeństwa. Zabudowa tego rejonu Oleśnicy rozpoczęła się po 1870 r. Czyli pomiędzy tym rokiem a datą wydania mapy mógł powstać obecny główny budynek więzienia.

W 1896 roku powstaje plan modernizacji więzienia. Autorem projektu oleśnickiego więzienia (i sądu rejonowego) oraz wielu innych na Śląsku i w Niemczech) był znany architekt Karl Friedrich Endell. Nic nie napisano, że Endel był autorem tylko modernizacji więzienia. Ale na "endellowskim" planie pokazano stary budynek innym kolorem, widać też różnice grubości murów, co może sugerować dobudowanie. Zobacz przekrój wzdłużny przez I piętro. W 1882 r. było ono nazywane Gefängniss (więzienie), a po 1896 r. Gerichtsgefängnis (więzienie sądowe).

Czyli więzienie do ok. 1899 r. wyglądało jak na poniższym zdjęciu - pomijając dwie widoczne z lewej dobudówki. Po tej dacie już ma obecny wygląd.

Widok więzienia (wycinek z widokówki)

Reasumując - można twierdzić, że główny budynek więzienia był wybudowany pomiędzy 1870-1882 (może w 1881 roku?), a zmodernizowany w 1899 -1900 r. Zapewne dokładne daty podano w gazetach oleśnickich wówczas wydawanych. Wcześniej więzienie istniało zapewne w innym miejscu. Być może, że w okolicach pomiędzy obecną ul. M. Skłodowskiej i J. Sinapiusa, gdzie poprzednio mieścił się Sąd Rejonowy. Często więzienie znajdowało się obok sądu lub było jego częścią.

Dodano 5.02.2012 r. Nie wiadomo od kiedy więzienie sądowe stało się zwykłym aresztem. Areszt (Haftanstalt), bo tak był kawlifikowany w latach II wojny światowej, miał pojemność 190 miejsc (w tym 20 dla kobiet), naczelnikiem w okresie pomiędzy 1939-1945 był nadinspektor Becker. Areszt przeznaczone było dla mężczyzn i kobiet skazanych na różnej wysokości kary aresztu i więzienia z okręgów sądów krajowych w Oleśnicy i Wrocławiu. W okresie od dnia 1.04.1940 r. do dnia 11.11.1940 r. do więzienia przyjęto 394 osoby, a od dnia 1.04.1944 r. do dnia 4.01.1945 r. - 563 osoby. Wśród osób przebywających w więzieniu znajdowały się także kobiety pozostające w śledztwie z akcji „Noc i mgła" (izolacja osób mogących zagrażać bezpieczeństwu Rzeszy). W latach 1941-1942 siedzieli w tym areszczie Żołnierze Polski NIepodległej. Więzienie ewakuowano w styczniu 1945 r.

Poniżej kilka planów i zdjęć.

Strona frontowa, skrzydło wschodnie i zachodnie połączone łącznikiem. Kliknij aby powiększyć. Źródło: http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125213	Strona frontowa z boku i cały odcinek muru ogrodzeniowego z dwoma wieżyczkami wartowniczymi

Skrzydło zachodnie. W głębi - łącznik

Mur czołowy. Jak widać, znaczna jego część jest umieszczona poniżej poziomu dziedzińca, aby uniemożliwić podkop. Źródło: http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125208	Główna brama. Fot. R.Bober

Skrzydło zachodnie z boku, Z prawej, jasnym kolorem, pokazano wydłużone skrzydło główne (północne). Kliknij, aby powiększyć	Wydłużone skrzydło północne - najstarszy budynek więzienny

W piwnicach mieszczą się pomieszczenia gospodarcze. Łaźnia znajduje się przy zachodnim murze więziennym. Na planach brak jest śladu podziemnego przejścia do sądu, o którym wspominają niektórzy mieszkańcy Oleśnicy.

Wieża wartownicza wschodnia, skrzydło wschodnie i dwa bloki skrzydła północnego

Więzienie zostało ponownie powołane do życia w 7 września 1963 r. jako Zakład Karny Szpital Psychiatryczny. Po różnych restrukturyzacjach istnieje do dzisiaj.
"Zakład Karny w Oleśnicy jest jednostką typu zamkniętego, dla skazanych odbywających pierwszy raz karę pozbawienia wolności oraz dla skazanych młodocianych, łącznie dla 172 osadzonych. Zakład posiada oddział terapeutyczny mogący pomieścić 112 osadzonych. Przebywają w nim skazani z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi i upośledzeni umysłowo oraz od 01.01.2006 r. również skazani za przestępstwo popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych. W latach 1965-1972 w zakładzie istniał szpitalny oddział psychiatrii sądowej. W 1972 roku jednostkę zreorganizowano i zmieniono na zakład karny dla skazanych recydywistów wymagających stosowania szczególnych środków leczniczo-wychowawczych. Od 1998 roku jest to zakład karny z oddziałem terapeutycznym dla skazanych z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi i upośledzonych umysłowo". wg: http://www.sw.gov.pl (tam szukać Z.K. Oleśnica - linki często ulegają zmianom).

Rysunki pochodzą z Muzeum Architektury z Berlina http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=61&D1=Endell&D2=Karl+Friedrich&D3=Gerichtsgef%E4ngnis+in+Oels Nie zawsze ten adres się otwiera, dlatego linki do poszczególnych planów podałem na stronie.

http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125212

http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125214

http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125216

http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125217

http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125215

http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125211

Uwaga: ceny zakupu skanów są na http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=129 i tam równiez jest formularz zamówienia ( Bestellformular )

Polonica więzienne

Wiersz pochodzi z przygotowywanej przez Danutę Obrębską-Kubik wystawy "Polacy w Oels" w byłej Galerii PiMBP (wystawa nie doszła do skutku z powodu rozwiązania Galerii). Dwie strofy tego wiersza znajdują się również w: Tempski Z. Oleśnica. Miasto wież i róż. Ossolineum.1970 r. s.23.

Polski pilot w więzieniu oleśnickim w 1944 r.
Stanislaw Z. Król, urodzony 22 Marca 1916. Lecąc na samolocie Spitfire z 74 dywizjonu został zestrzelony 2 lipca 1941 r. Podczas tzw. "Wielkiej Ucieczki" z obozu żagańskiego Stalag Luft III, Król udawał polskiego robotnika. Po 12 dniach wędrówki został razem z duńskim lotnikiem aresztowany 6 kwietnia, zaledwie 3 km od dawnej przedwojennej granicy Polski, przez żołnierzy straży wiejskiej i osadzony w więzieniu w Oleśnicy. S. Z. Król został zamordowany 14 kwietnia 1944 i skremowany w więzieniu wrocławskim. Wszyscy, którzy przyczynili się do zamordowania 50. zbiegłych jeńców z obozu żagańskiego zostali po wojnie surowo osądzeni.

Inni znani osadzeni
Ernest Eckstein działacz SPD z Wrocławia - 28 lutego został aresztowany i osadzony w więzieniu w Oleśnicy. a potem przewieziony do niemieckiego obozy koncentracyjnego na Tarnogaju i tam zamordowany (Wikipedia).

Zobacz o osadzonych Żołnierzach Polski Podziemnej

Literatura:
Kurek A. Niemieckie więziena sądowe na Śląsku w czasie III Rzeszy. Impuls. Kraków. 2007 r