Więzienie w Oleśnicy

15.11. 2007 r.
Niewiele wiemy o miejscach odosobnienia istniejących w Oleśnicy na przestrzeni ostatnich 200 - 300 lat. O miejskich izbach więziennych umieszczonych w ratuszu pisał Sinapius. Więzienie powiatowe mogło powstać po 1741 roku, kiedy Oleśnica stała się miastem powiatowym. Ewentualnie mogło to nastąpić po 1815-1816 roku, po kolejnej reorganizacji powiatu. W 1860 wzmiankowano więzienie w Oleśnicy. W 1866 r. wspomina się o inspektorze więziennym Pflanzu. W 1881 roku ścinają w Oleśnicy (prawdopodobnie w więzieniu, gdyż po 1808 r. zaprzestano publicznych ścięć) osobnika, który zamordował 2 kobiety i dziecko. W 1895 r. na dziedzińcu oleśnickiego więzienia ścinają toporem nieszczęśnika za utopienie żony. Kolejne kary śmierci wykonano toporem w 1896 i 1897 roku (informacje o ścięciach podał D. Wojtucki).

Wspomina się, że więzienie w Oleśnicy wybudowano w 1881 r. Podaje się również datę wybudowania ok. 1900 roku. Jaka jest prawda?

Na planie miasta z ok. 1870 r. więzienie w obecnym miejscu nie jest pokazywane. Czyli było ono w innym miejscu. Zapewne obok sądu powiatowego. Na planie z 1882 r., wycinek której pokazano niżej, więzienie oznaczyłem żółtym kolorem. Akurat w miejscu napisu, następuje zmiana szerokości budynku. Czy to oznacza, że więzienie budowano przed 1882 r. w dwóch etapach? Czy rozbudowano go w celu zwiększenia ilości cel więziennych, czy polepszano warunki socjalno-bytowe? Należałoby to sprawdzić, chociażby poprzez różnice w zastosowanych cegłach, szczegółach w połączeniach budynków. Zabudowa tego rejonu Oleśnicy rozpoczęła się po 1870 r. Czyli pomiędzy tym rokiem, a datą wydania planu miasta mógł powstać obecny główny budynek więzienia. Niżej z prawej, pokazałem więzienie w postaci umieszczanej na planach wydanych po 1899 r.

Więzienie na planie z 1882 r.
Więzienie na planie z 1939 r.

Na pierwszy rzut oka okazuje się, że są to całkowicie inne budowle. Ale kiedy nałożyłem na siebie dokładnie oba plany okazało się, że budynek na lewym planie jest odpowiednikiem budynku głównego więzienia pokazanego na planie z prawej. Czyli budynek więzienia w trakcie eksploatacji uległ modernizacji i rozbudowie - dodano mu dwie dobudówki, uzyskując kształt "Y", który stwarza (jakoby) lepsze warunki bezpieczeństwa.

W 1896 roku powstaje plan modernizacji więzienia. Autorem projektu oleśnickiego więzienia (i sądu rejonowego) oraz wielu innych na Śląsku i w Niemczech) był znany architekt Karl Friedrich Endell. Nic nie napisano, że Endel był autorem tylko modernizacji więzienia. Ale na "endellowskim" planie pokazano stary budynek innym kolorem, widać też różnice grubości murów, co może sugerować dobudowanie. Zobacz przekrój wzdłużny przez I piętro. W 1882 r. było ono nazywane Gefängniss (więzienie), a po 1896 r. Gerichtsgefängnis (więzienie sądowe), a w1940 r. - areszt.

Czyli więzienie do ok. 1899 r. wyglądało jak na poniższym zdjęciu - gdyby wymazać obie lewe przybudówki. Po tej dacie zostały one dobudowane

Widok więzienia po 1899 r.

Nie wiadomo czy pierwszy z prawej budynek (o mniejszej szerokości) pokazany na powyższym zdjęciu został wybudowany jako pierwszy, a potem dobudowano do niego kolejny (szerszy). Raczej tak. Wewnętrznie, na planach, nie widać żadnych śladów sugerujących różnice w dacie budowy (np. inna grubość muru). Natomiast zewnętrznie taki zmiany są widoczne np. różne wymiary okien. Gdyby udało się wejść do środka, zobaczyć cegły i miejsce połączenia obu budynków - wówczas można by sformułować jakieś wnioski.

Reasumując - można twierdzić, że główny budynek więzienia był wybudowany pomiędzy 1870-1882 (może w 1881 roku?), a zmodernizowany w 1899 -1900 r. Zapewne dokładne daty podano w gazetach oleśnickich wówczas wydawanych. Wcześniej więzienie istniało prawdopodobnie pomiędzy obecną ul. M. Skłodowskiej i J. Sinapiusa, gdzie poprzednio mieścił się Sąd Rejonowy. Często więzienie znajdowało się obok sądu lub było jego częścią.

Poniżej kilka planów i zdjęć.

Strona frontowa, skrzydło wschodnie i zachodnie połączone łącznikiem. Kliknij aby powiększyć.
Źródło: http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125213
Strona frontowa z boku i cały odcinek muru ogrodzeniowego z dwoma wieżyczkami wartowniczymi

Skrzydło zachodnie. W głębi - łącznik
Widok od południa na 3 budynki być może budowane w różnych okresach. Powojenna odbudowa nieco zmieniła widok budynków w stosunku do przedwojennego

Z porównania rysunku i zdjęcia skrzydła zachodniego wynika, że na 3 piętrze zamurowano duże okna i zamieniono na małe. Być może to było związane ze zmianą przeznaczenia pomieszczeń. Ponadto dwuspadowe dachy zamieniono na płaskie. Zamiana ta nastąpiła w latach 60-tych, gdy rozpoczęto przygotowywać do użytku częściowo spalone więzienie. Ze zdjęcia lotniczego z 1. lutego 1945 r. wynika, że dachy więzienia były spalone.

Mur czołowy. Jak widać, znaczna jego część jest umieszczona poniżej poziomu dziedzińca, aby uniemożliwić podkop.
Źródło: http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125208
Główna brama. Fot. R.Bober

Skrzydło zachodnie z boku, Z prawej, jasnym kolorem, pokazano wydłużone skrzydło główne (północne). Kliknij, aby powiększyć
Wydłużone skrzydło północne - najstarszy budynek więzienny

W piwnicach mieszczą się pomieszczenia gospodarcze. Łaźnia znajduje się przy zachodnim murze więziennym. Na planach brak jest śladu podziemnego przejścia do sądu, o którym wspominają niektórzy mieszkańcy Oleśnicy.

Wieża wartownicza wschodnia, skrzydło wschodnie i dwa bloki skrzydła północnego

Zakład Karny został ponownie powołany do życia 7 września 1963 r. Po różnych restrukturyzacjach istnieje do dzisiaj.

"Zakład Karny w Oleśnicy jest jednostką typu zamkniętego, dla skazanych odbywających pierwszy raz karę pozbawienia wolności oraz dla skazanych młodocianych, łącznie dla 172 osadzonych. Zakład posiada oddział terapeutyczny mogący pomieścić 112 osadzonych. Przebywają w nim skazani z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi i upośledzeni umysłowo oraz od 01.01.2006 r. również skazani za przestępstwo popełnione w związku z zaburzeniami preferencji seksualnych. W latach 1965-1972 w zakładzie istniał szpitalny oddział psychiatrii sądowej. W 1972 roku jednostkę zreorganizowano i zmieniono na zakład karny dla skazanych recydywistów wymagających stosowania szczególnych środków leczniczo-wychowawczych. Od 1998 roku jest to zakład karny z oddziałem terapeutycznym dla skazanych z niepsychotycznymi zaburzeniami psychicznymi i upośledzonych umysłowo". Wg: http://www.sw.gov.pl (tam szukać Z.K. Oleśnica - linki często ulegają zmianom).


Widok ze zdjęcia satelitarnego. Gogle maps

Dodano 5.02.2012 r. Nie wiadomo od kiedy więzienie sądowe stało się zwykłym aresztem. Areszt (Haftanstalt), bo tak był kawlifikowany w latach II wojny światowej, miał pojemność 190 miejsc (w tym 20 dla kobiet), naczelnikiem w okresie pomiędzy 1939-1945 był nadinspektor Becker. Areszt przeznaczony był dla mężczyzn i kobiet skazanych na różnej wysokości kary aresztu i więzienia z okręgów sądów krajowych w Oleśnicy i Wrocławiu. W okresie od dnia 1.04.1940 r. do dnia 11.11.1940 r. do więzienia przyjęto 394 osoby, a od dnia 1.04.1944 r. do dnia 4.01.1945 r. - 563 osoby. Wśród osób przebywających w więzieniu znajdowały się także kobiety pozostające w śledztwie z akcji „Noc i mgła" (izolacja osób mogących zagrażać bezpieczeństwu Rzeszy po napaści na ZSRR). Więzienie ewakuowano w styczniu 1945 r.

Rysunki pochodzą z Muzeum Architektury z Berlina http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=61&D1=Endell&D2=Karl+Friedrich&D3=Gerichtsgef%E4ngnis+in+Oels Nie zawsze ten adres się otwiera, dlatego linki do poszczególnych planów podałem na stronie.

http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125212

http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125214

http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125216

http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125217

http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125215

http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=79&Daten=125211

Uwaga: ceny zakupu skanów są na http://architekturmuseum.ub.tu-berlin.de/index.php?set=1&p=129 i tam równiez jest formularz zamówienia ( Bestellformular )


Polonica więzienne

Więzień Wilhelm Szewczyk
W latch międzywojennych siedział w tym więzieniu późniejszy pisarz śląski Wilhelm Szewczyk. Napisał o tym wiersz "O więzieniu w Oleśnicy". Ten okres pisarz pomija w swojej biografii. Urodził się w 1916 r., czyli siedział w więzieniu w młodym wieku.

O więzieniu w Oleśnicy

  P i e ś ń   w i e c z o r n a

Tu melodia w której fałdach
usypiam
tu noc bielmem lico nieba
zasnuwa.

Raz ostatni o ojczyźnie
śpiewanie
gałąź nieba na niej snów mych
winograd.

Białe domy skrzydła wznoszą
i wieją
w Oleśnicy wiatr w zaułkach
upada.

Dzień oplatam bluszczem ramion
pokornych
wkoło głowy złoty powój
ćma smutku.

Więzień barwy wieczorowe
pomieszał
drobniutkimi kwiatuszkami
pada noc.

Tu ojczyzna krzyk do kraty
przyciśnięty
śpij po kątach
już pogasły motyle.

Porusza się na chmurze niespokojny wróg. Gwałt niech się wiarą odciska !
Tu nad rzeką stanie mego syna
pierwsza wolna kołyska.

Wiersz pochodzi z przygotowywanej przez Danutę Obrębską-Kubik wystawy "Polacy w Oels" w byłej Galerii PiMBP (wystawa nie doszła do skutku z powodu rozwiązania Galerii). Dwie strofy tego wiersza znajdują się również w: Tempski Z. Oleśnica. Miasto wież i róż. Ossolineum.1970 r. s.23.

Polski pilot w więzieniu oleśnickim w 1944 r.
Stanislaw Z. Król,
urodzony 22 Marca 1916. Lecąc na samolocie Spitfire z 74 dywizjonu został zestrzelony 2 lipca 1941 r. Podczas tzw. "Wielkiej Ucieczki" z obozu żagańskiego Stalag Luft III, Król udawał polskiego robotnika. Po 12 dniach wędrówki zostali razem z kpt Sydney Dowse aresztowani 6 kwietnia, zaledwie 3 km od dawnej przedwojennej granicy Polski. Zauważyli ich członkowie Hitlerjunge, którzy zaalarmowali patrol straży wiejskiej. S. Król został osadzony w więzieniu w Oleśnicy. Potem zapewne przewieziony do Wrocławia, zamordowany 14 kwietnia 1944 i skremowany w więzieniu wrocławskim. Wg książki "Pięćdziesięciu z Żagania" Rajmunda Szubińskiego.

Więcej o pilocie na http://www.polishairforce.pl/krols.html (link dostarczył Jacek Duszyński. Dziękuję)

Wszyscy, którzy przyczynili się do zamordowania 50. zbiegłych jeńców z obozu żagańskiego zostali po wojnie surowo osądzeni.

Inni znani osadzeni
Ernest Eckstein działacz SPD z Wrocławia - 28 lutego został aresztowany i osadzony w więzieniu w Oleśnicy. a potem przewieziony do niemieckiego obozu koncentracyjnego na Tarnogaju i tam zamordowany (Wikipedia).

Zobacz o osadzonych Żołnierzach Polski Podziemnej

Literatura:
Kurek A. Niemieckie więzienia sądowe na Śląsku w czasie III Rzeszy. Impuls. Kraków. 2007 r



Od autora Lokacja miasta Oleśnica piastowska Oleśnica Podiebradów Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów
Oleśnica po 1885 r. Zamek oleśnicki Kościół zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Oleśnicy Herby księstw Drukarnie Numizmaty Ciekawostki (ponad 400 tematów)
Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica Wojsko w Oleśnicy Walki w 1945 roku
Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasłużeni dla Oleśnicy Artyści oleśniccy
Autorzy
Rysowali Oleśnicę Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy
Co pod ziemią? Landsmannschaft Oels Wydawnictwa oleśnickie Recenzje
Bibliografia Linki Podziękowania Księga gości Dopisz się do księgi Zauważyli nas
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Interpelacje radnych Odeszli
Nowości
Szukam sponsora do wydania książki o zamku oleśnickim