Marek Nienałtowski
Herb księstwa ziębicko-oleśnickiego
Napisano w 2003 r.
Uzupełniono 17.12.2010 r.;
6.12.2012;
01.07.2013


Powstanie i opis
Herby księstwa ziębickiego i ziębicko-oleśnickiego Podiebradów znajdują się w Oleśnicy, Bierutowie i Dobrej, w miastach byłego księstwa ziębickiego, oraz we władztwach Podiebradów w Czechach i rzadziej w miejscach dłuższego przebywania członków rodu Podiebradów. Herb ziębicko-oleśnicki nie był opisany w literaturze oleśnickiej. Podstawy opisano w [6]. Wstępną próbę usystematyzowania przedstawiono w [5].

Jak powstał herb księstwa ziębicko-oleśnickiego? Podstawą rozważań będą dwa herby znad bramy "Pałacu Wdów". Nigdzie nie były one opisane (dot. sytuacji z 2003 roku). W literaturze Oleśnickiej podano, że przedstawiają one "rozłożony herb Podiebradów ziębicko-oleśnickich" [3], lub "tarcze herbowe księstwa ziębicko-oleśnickiego" [1].


Herby znad bramy Pałacu Wdów

Ostatnie sformułowanie jest najczęściej powtarzane. Wstępnie przyjęto, że prawdziwsze jest pierwsze z nich. Drugie sformułowanie odrzucono, gdyż jeden z tych herbów nie mógł być realnie związany z księstwem oleśnickim (wg obecnej wiedzy historycznej). Niżej opisano dwa herby umieszczone nad bramą Pałacu.

Lewy (od patrzącego) herb z "Pałacu Wdów [1]".
Jest to herb księstwa ziębickiego, także nazywany herbem Podiebradów ziębickich, Podiebradów ziębicko-kłodzkich, herbem księstwa ziębickiego i hrabstwa kłodzkiego itp. Wskazuje na ziemie pod panowaniem Podiebradów, czyli jest herbem ziemskim.

Herb ten zawiera poniższe elementy:


Elementy herbu ziębicko- kłodzkiego Podiebradów. Od lewej herb księstwa ziębickiego, herb rodowy Podiebradów, herb hrabstwa kłodzkiego. Wykonanie autora strony internetowej

Uwaga: W pokazanych komputerowych przedstawieniach herbów księstw, wykorzystałem tu i dalej rysunki hełmu, korony i labrów (pliki programu CorelDraw) otrzymane od Pana Tadeusza Gajla, autora herbarzy szlachty polskiej [11]. Dziękuję!

Niżej wersja kolorowa tego herbu:


Herb księstwa ziębickiego
(ziębicko-kłodzkiego).
Wykonanie autora

Krótki opis herbu, zwany blazonem [8]: W polu sercowym herb Podiebradów, w nim w polu srebrnym u podstawy trzy listwy w pas czarne. W tarczy skwadrowanej, w polu 1 i 4 - w słup, w złotym czarny połuorzeł, w srebrnym czerwony połuorzeł, oba ze srebrną przepaską przez pierś. W 2 i 3 polu herb hrabstwa kłodzkiego. Klejnot: srebrne skrzydła orła z trzema listwami w pas (Podiebradowie), pawie pióra ziębickie oraz kłodzkie skrzydła orła z dwoma nachylonymi listwami.

Prawy herb z bramy "Pałacu Wdów" [2]
Sądzić można, że jest to herb ówczesnego księstwa żagańsko-głogowsko z dodanym w polu sercowym herbem rodowym Podiebradów.
Herb księstwa żagańskiego z herbarza Scheiblera, pokazany niżej, jest podobny do herbu księstwa oleśnickiego (księstwo oleśnickie powstało z podziału księstwa głogowskiego). Herb księcia żagańskiego Baltazara łączy z sobą tegoż orła i szachownicę. Taki herb - w postaci skwadrowanej widnieje na tumbie małżeńskiej Karola I Podiebrada po stronie jego żony Anny żagańskiej.

Herb księstwa żagańskiego z herbarza Schleibera (powiększ)
Herb księcia żagańskiego Baltazara z Wernigeroder Wappenbuch (ok. 1475-1500)

Dodanie w polu sercowym herbu Podiebradów do tego herbu może wskazywać na roszczenie Podiebradów do księstwa żagańsko-głogowskiego. jest to historycznie uzasadnione. W 1487-88 trzej książęta ziębiccy - synowie Henryka I Podiebrada - żenią się z trzema córkami księcia Jana II żagańskiego (1439-82) i głogowskiego (1481-88), stając się dziedzicami księstwa głogowskiego, co przyrzekł im Jan II. Było to typowe małżeństwo dynastyczne, o czym świadczy dziecięcy wiek "oblubienic" (Karol I miał 12 lat a jego żona 5 lat). Po tym Podiebradowie mogli uważać się za przyszłych właścicieli księstwa. Niestety, do tego nie doszło, a herb miał przypominać wszystkim wjeżdżajacym do zamku oleśnckiego o roszczeniach Podiebradów.

Do ostatecznego wyjaśnienia zagadki herbu znad bramy Pałacu brakowało wiedzy na temat kształtu szachownicowego klejnotu. W literaturze poświęconej heraldyce księstw ślaskich ten klejnot nie był opisany.

Okazało się, że wyjaśnienie stało się możliwe dzięki zamieszczonemu w książce O. Felcmana, R. Fukali [9], wywodowi genealogicznemu Urszuli - córki Albrechta (brata Karola I). Na tym rysunku przy wywodzie przodków po linii żeńskiej - żagańskiej, pojawia się herb z szachownicowym klejnotem w kształcie rombu - zwany żaglem (rysunek poniżej). Żaglem nazwał ten kształt klejnotu G. Deverdeck w swoim katalogu monet z 1711 r.[10, s. 433] i podał, że jest on legnicki lub głogowski. Ponadto ten "żagiel" znajduje się na niektórych medalach, monetach i pieczęciach Henryka Wacława i Karola Fryderyka (po 1618 r.).

Fragment rysunku wywodu genealogicznego [9] Urszuli/Vorsili, pokazujący "żagiel" żagański. Była ona córką Albrechta Podiebrada
i Salomei żagańskiej, urodzona 26.12.1498 r. w Oleśnicy.
Salomea była córką księcia Jana II żagańskiego
Moje przedstawienie herbu, pokazujące"żagiel" w postaci jak na płaskorzeźbie herbowej znad bramy "Pałacu Wdów"
Widoczny "żagiel" z 1563 r., na rogach związany w supeł, końce luźno zwisają

Zmieniono 15.03.2014.
Prof. Radek Fukala w książce Slezsko neznama zeme koruny Ceske. Veduta 2007 s.36 nazwał go herbem żagańskich książąt. Czyli poniższy herb zawierający orła głogowskiego i szachownicę żagańską może być nazwany herbem głogowsko-żagańskim. Takiego rysunku herbu nie widziałem, może istniał krótko. A może został tylko stworzony dla potrzeb wyrażenia pretensji Podiebradów do księstwa głogowsko-żagańskiego.

 


Graficzne odwzorowanie kamiennego herbu z 1563 r. znad bramy Pałacu Wdów.
Jest to herb roszczeniowy Podiebradów do księstwa głogowsko-żagańskiego.
Wykonanie autora

 

Powstanie herbu księstwa ziębicko-oleśnickiego
Poniżej pokazano odrys z pieczęci Henryka I Starszego [4]. Być może, że pokazuje sytuację z 1495 r. Po lub przed objęciem księstwa oleśnickiego przez Podiebradów. Być może, że w ukłonie heraldycznym do orła ziębickiego występuje orzeł żagański lub oleśnicki. W obu przypadkach brakuje jednego pola do stworzenia herbu czteropolowego.

Herby z pieczęci Henryka I
z ok. 1495 r.
Być może, że te orły w ukłonie heraldycznym, odzwierciedlają sytuację z pieczęci?
Herb księstwa oleśnickiego.
Wykonanie autora

Po objęciu księstwa oleśnickiego w 1495 r. dołączono do herbu księstwa ziębickiego orła oleśnickiego i szachownicę żagańską. Drugie pole kłodzkie zostało zamienione na orła księstwa oleśnickiego, trzecie na szachownicę, na czwartym polu znalazł się herb hrabstwa kłodzkiego.

Na poniższym rysunku pokazano powstałą w ten sposób - kolorową wersję herbu księstwa ziębicko-oleśnickiego Podiebradów.


Herb księstwa ziębicko-oleśnickiego z trzema klejnotami,
najczęściej używany.
Wykonanie autora

Niżej herb z pięcioma klejnotami, używany w szczególnych przypadkach. Jest na nim też klejnot w postaci "żagla".

Herb księstwa ziębicko-oleśnickiego
z pięcioma klejnotami. Kliknij, aby powiększyć.
Wykonanie autora
Ten sam herb na awersie dukata z 1621 r. wybitego przez książęcych braci - Henryka Wacława i Karola Fryderyka

Dodano 01.07.2013 r.
Powyższe znajduje także potwierdzenie w pieczęci księstwa ziębicko-oleśnickiego przywieszonej do listu księcia Henryka Wacława z 1635 r. dotyczącego miejscowości Pavlice k. Jevisovic, które w latach 1628-1639 r. do niego należały.


Pieczęć Henryka Wacława. Źródło: http://pavlice-historie.wz.cz/pecete.html

Na pieczęci, w środku, znajduje się herb rodowy Podiebradów, a dookoła niego cztery herby ziemskie, wyżej pokazane. W III polu widnieje szachownicowy herb z szachownicowym klejnotem, co potwierdza także powyższy wywód autora.

Wnioski

  1. Nad bramą "Pałacu Wdów" znajduje się herb księstwa ziębickiego Podiebradów oraz herb roszczeniowy Podiebradów do księstwa głogowsko-żagańskiego.
  2. "Żagiel szachownicowy" w klejnocie herbu roszczeniowego nie jest opisany w literaturze polskiej (przynajmniej ja się z nim nie spotkałem). Więcej o nim w [9], [10] i [12].
  3. Od końca XVII-XVIII wieku pisano w literaturze historyczno-heraldycznej, że trzecie pole w herbie księstwa ziębicko-oleśnickiego pochodzi z herbu brzeskiego, świdnickiego, jaworskiego lub wołowskiego. W tym polu znajduje się herb żagański.
  4. W herbie księstwa ziębicko-oleśnickiego poszczególne pola odzwierciedlają księstwa i hrabstwo należące do Podiebradów. Czyli wskazują, że księstwo, opisane biało-czerwoną szachownicą, z klejnotem szachownicowym w kształcie żagla, należy do Podiebradów.

Literatura:

1. Starzewska M. Oleśnica. Ossolineum. Wrocław. 1963
2. Głogowski S. Genealogia Podiebradów. Gliwice 1997
3. Katalog zabytków sztuki w Polsce. Oleśnica, Bierutów i okolice. Warszawa.1983
4. Czechowicz B. Książęcy mecenat artystyczny na Śląsku u schyłku średniowiecza. DIG. Warszawa 2005
5. Marek Nienałtowski. Identyfikacja herbów znad bramy "Pałacu Wdów". Kwartalnik Powiatu Oleśnickiego nr 11/2005 s.16-18
6. Opis herbów Podiebradów i księstwa ziębickickiego - http://www.lukov.cz/hrad/erb8.htm
7. Genealogia Podiebradów - http://www.genealogy.euweb.cz/bohemia/bohemia3.html
8. Znamierowski A. Wielka Księga Heraldyki. Świat Książki. W-wa 2008
9. Felcman, O., Fukala, R. a kol. Poděbradové. Rod českomoravských pánů, kladských hrabat a slezských knížat. Praha: Nakladatelství     Lidové noviny, 2008.
10. Dewerdeck G. Silesia numismatica oder Einleitung zu dem Schlesischen Müntz - Cabinet. Jauer 1711
11. Gajl T. Herbarz Polski od średniowiecza do XX wieku. L&L. Gdańsk 2007
12. Fukala R. Slezsko neznama zeme koruny Ceske. Ceske Budejowice. 2007


Od autora • Lokacja miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów
• Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Pomniki • Inne zabytki
Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herby księstw • Drukarnie • Numizmaty • Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica • Wojsko w Oleśnicy • Walki w 1945 roku • Renowacje zabytków
Biografie znanych osób • Zasłużeni dla Oleśnicy • Artyści oleśniccy • Autorzy • Rysowali Oleśnicę
Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie • Recenzje • Bibliografia • Linki • Zauważyli nas • Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki • Fotografie miasta • Rysunki • Odeszli

CIEKAWOSTKI • ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI