Marek Nienałtowski
Decyzje księcia wrocławskiego Henryka IV Probusa z lat 1288-1290 mające wpływ na ograniczenie rozwoju oleśnickiego kościoła św. Jana
18.02.2026 r.

Po powstaniu księstwa wrocławskiego wszyscy mieszkańcy musieli płacić podatki księciu. Po przejściu wsi księstwa z prawa polskiego na prawo niemieckie rolnik otrzymymywał jeden łan ziemi. Na terenach przyszłego księstwa oleśnickiego rolnicy otrzymywali tzw. mały łan liczący 30 morgów, czyli ok. 17 ha. Z tego łana rolnik musiał płacić ustalony przez księcia podatek oraz oddawać dziesięcinę na rzecz kościoła. Najstarsza była dziesięcina snopowa: pobierano co dziesiąty snopek zboża bezpośrednio na polu. Już w czasach Henryka IV występowały dziesięciny małdratowe (w ziarnie po omłocie) oraz coraz częściej dziesięciny pieniężne (pomijam tytaj dziesięciny od hodowców gęsi, właścicieli stawów rybnych, barci pszczelych i innych).

Każdy kościół miał wyznaczone wsie, z których właściciele ziemi mieli co roku oddawać dziesięciny. Nie wiadomo od kiedy proboszcz kościoła św. Jana rozpoczął ich zbieranie i nie były znane nazwy tych wsi. Dopiero w 1288 r. dowiadujemy się nazw niekórych z nich, gdy książę Henryk IV Probus zabrał wiele dziesięcin kościołowi św. Jana. Wcześniej, bo od 1230 r. była znana nazwa wsi Lucień, która była własnością kościoła św. Jana i jej sołtys zbierał i zatem płacił proboszczowi jeden wiardunek srebra, a ponadto dostarczał dziesięcinę.

W 1288 roku książę wrocławski Henryk IV Probus zechciał wybudować we Wrocławiu, obok swojego zamku - kolegiatę Świętego Krzyża z pięcioma prałatami i 12 kanonikam. Uznał, że ci księża będą utrzymywani z pełnych dziesięcin, które on wyznaczy na swoich ziemiach. W kompetencji biskupów było nadawanie dziesięcin lub ich przenoszenie i być może biskup wrocławski Tomasz II wyraził wówczas zgodę na przeniesienie dziesięcin z kościoła św. Jana do kolegiaty Świętego Krzyża. Nie wiadomo, czy decyzja Henryka IV miała być wykonana natychmiast, bo 2 lata póżniej książę zmarł. Nie mniej jednak w dokumencie pozostał zapis "Prepozytura ma otrzymać w dożywotnie i dziedziczne uposażenie..... i tu się wymienia wszystkie dziesięciny". Te dziesięciny dotrwały do XIX w.

Kolegiata Świętego Krzyża i św. Bartłomieja budowana od 1288 do 1371 r. Jedyny w Polsce kościól dwupoziomowy.
Dolny św. Bartłomieja i górny Świętego Krzyża

Tumba księcia Henryka IV Probusa z ok. 1300-1320. Obecnie w Muzem Narodowym we Wrocławiu.

Wymienię dziesięciny związane z okolicami Oleśnicy, w rzeczywistości brano je też z wielu wsi z okolic Namysłowa, Oławy, Niemczy, Brzegu, Dzierżoniowa, Świdnicy i innych.

• Prepozytura ma otrzymać pełne dominium nad wsią Lucień (co znaczyło prawo rozporządzania ziemią, czerpania z niej dochodów i wykonywania władzy nad ludnością, pamiętając że była lokowana na prawie niemieckim) dawniej należącą do parafii w Oleśnicy, wraz z rocznym czynszem 1 grzywny (200-233 gram srebra) od tamtejszego młynarza, który zobowiązany jest mleć (tak w oryginale) dla prepozytury bezpłatnie oraz z dochodem z miejscowego stawu rybnego.
  
• Prepozytura ma otrzymywać co dziesiąty tydzień wpływy z cła z miasta Oleśnica oraz dziesięciny z dóbr i wsi: Bystre, Nieciszów, Spalice, Rataje, Dąbrowa, Smardzów, Stępiń, Boguszyce, Jenkowice i Borowa.
  
• Dla magistra lub rektora szkoły przy Kolegiacie ustanawia się 6 grzywien (1 278 g srebra) z folwarków położonych w pobliżu Oleśnicy.
  
• Prepozytura ma otrzymać 28 małdratów (dziesięcina płacona w zbożu) z folwarków przyległych do Oleśnicy (czyli ok. 14 800 kg zboża) oraz dziesięciny polne z dóbr i wsi: Sokołowice, Tokar, Małe Boguszyce, Miodary oraz z zagród położonych nad rzeką Swierzna, a także dziesięcinę z 6 łanów należących do Bogusiusza ze Smolnej. Także wymieniane są Zawidowice które mają dać dziesięciny z 36 małych łanów.
  
• Natomiast winnice oleśnickie, chmielniki oraz młyn w Oleśnicy książę nadaje swemu notariuszowi Piotrowi, dawniej plebanowi z Oleśnicy, obecnie prepozytowi Kolegiaty Świętego Krzyża - dożywotnio. Po jego śmierci dochody z tych posiadłości mają być przeznaczone na codzienne rozdawnictwo. W literaturze oleśnickiej nie wspominano o chmielnikach oraz już istniejącym wówczas młynie - jest to ważna informacja.
  
• Na codzienne działania kościoła (posiłki, stypy itp.) książę przeznaczył rocznie 60 grzywien oraz 60 małdrów zboża z dóbr oleśnickich leżących blisko Wrocławia (wedle dokumentu z 23 czerwca 1290) - Jenkowice, Dąbrowa, Rataje, Gorzesław i Smardzów (Jenkowice, Borowa i Rataje wspomniano już wcześniej - może z jednego spisu je wyłączyli?). Wsie te sklasyfikowano jako "ratajskie", czyli zajmowane także przez bezrolnych chłopów, którzy byli wynajmowani jako oracze, młockarze i do innych prac.

Dla przykładu pokażę ile srebrnych monet i kilogramów zboża będą musiały dostarczyć (w przybliżeniu) tylko wymienione 5 wsi.

Monety srebrne - kwartniki:

1 grzywna to ok. 200-233 gram srebra. 60 grzywien to 0,213x60 = 12,78 kg. Czyli 5 wsi miało zapłacić prawie 12,8 kg srebra, natomiast jedna wioska miała zebrać ok. 2,56 kg srebra. Sołtysi mogli płacić srebrnym kruszcem lub monetami - ówczesna moneta kwartnik ważyła 1,7 g, średnica 24 mm. Czyli każdy sołtys, co roku, przywoził do Kolegiaty Świętego Krzyża woreczek o zawartości 1500 kwartników.

Zboże - jednostką wagi zboża był małdrat:

1 małdrat (małdyt, małdr) to 4 korce.
1 korzec = 32 garnce
1 garniec = 4 kwarty = 16 kwaterek
1 małdr równy jest 4-em ćwiertnią czyli 16 wiertlom = 528 kg

60x528=31 680 kg. Czyli wymienione 5 wsi miały dostarczyć prawie 32 tony zboża. Każdy sołtys miał dostarczyć 6 336 kg zboża (równo po 1/3 części pszenicy, żyta i owsa). Skrupulatnie je ważono.

Póżniej okazało się (czasy biskupa Nankera), że chłopi nie byli w stanie ponosić tak dużych obciążeń i dlatego zmniejszono je:

• Zamiast jednej grzywny, już wyrażonej w postaci monetarnej (12 halerzy wrocławskich) - płacono tylko pół grzywny (6 halerzy wrocławskich).
• Zamiast jednego małdratu (4 korce zboża) zmniejszono do jednego korca - czyli 4 krotnie.

Wniosek:

Wymienione dziesięciny trafiały do wrocławskiego kościoła zamiast do oleśnickiego. Mogły iść na utrzymania księży, ale i na remonty oraz rozbudowę kościoła, budowanie nowych, utrzymanie szkoły i szpitali.

Nie wymienione wyżej wsie z okolic Oleśnicy płaciły dzięsięciny kościołowi św. Jana.

Po wprowadzeniu protestantyzmu w 1538 r. książęta oleśnicy zaczęli płacić księżom wynagrodzenie. Dodatkowo zachowano dziesięcinę i meszne (niewielkie opłaty za odbyte msze). Po zajęciu Śląska przez Prusy stopniowo dziesięciny przeksztacano w stałe opłaty dla kościołów, a po 1864-1867 r. całkowicie zniesiono dziesięciny (Wikipedia) zastępując je państwowymi subsydiami dla kościołów.

Literatura:

Korzystałem z AI Perplexity.

1. Codex Diplomaticus Silesiae, Bd. 7, 1886; Regesten zur schlesischen Geschichte, Th. 3: Bis zum Jahre 1300. Herausgegeben von Colmar Grünhagen.

2. dokumentyslaska.pl/num/1648-2615/sr 2054.html

3. Haeusler W., Geschichte des Fürstenthums Oels, Breslau 1883. https://obc.opole.pl/Content/7220/PDF/D1230.pdf strona 125

3. https://www.olesnica.nienaltowski.net/Powstanie_miasta_Lokacja.htm

4. Oleśnica. Monografia miasta i okolic. red. S. Michalkiewicza. Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk - Łódź. 1981

5. historycy.org > Waluta sredniowieczna

Od autora • Lokacja miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Pomniki • Inne zabytki
Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herby księstw • Drukarnie • Numizmaty • Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica • Wojsko w Oleśnicy • Walki w 1945 roku • Renowacje zabytków
Biografie znanych osób • Zasłużeni dla Oleśnicy • Artyści oleśniccy • Autorzy • Rysowali Oleśnicę
Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie • Recenzje • Bibliografia • Linki • Zauważyli nas • Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki • Fotografie miasta • Rysunki • Odeszli • Opisy wybranych miejscowości
CIEKAWOSTKI • ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI