Stara synagoga,
Kościół Zbawiciela (Salvatora),
Kościół Zielonoświątkowy

Synagoga
Ten mały kościółek prawdopodobnie pochodzi z XIV wieku. Wzmiankowany po raz pierwszy w 1417 r. Pierwotnie była to orientowana synagoga w stylu gotyckim. Podobno była wzorowana na "Staronová synagóga" z Pragi wybudowanej w 1270 r. Prawdopodobnie żydzi oleśniccy pochodzili z Pragi i już w XIV w. zamieszkiwali Oleśnicę. W 1329 r. Konrad I potwierdził sobie prawo sprowadzania ich do swego księstwa. Kahał liczył kilka rodzin, ale majętnych (dlatego możliwe było wybudowanie synagogi) i bardzo użytecznych dla księstwa. Mieli najpewniej swoją odosobnioną dzielnicę w mieście przy murach, w której wybudowali synagogę (w niej prawdopdpbnie istniała szkoła). Nie wiadomo kiedy wykonano osobną Bramę Żydowską w murach miejskich (jest w tym samym miejscu do dziś, jako Furta). W 1530 r. sprowadzono z Pragi architekta do nadzoru remontu synagogi (może z nim przybył z Pragi pierwszy drukarz oleśnicki Chaim Schwarz?). Wskazuje to na bliskie kontakty kahału oleśnickiego z praskim oraz ochrony ze strony Podiebradów.

Synagoga była dwunawowa, o dwóch filarach podtrzymujących sześć pól sklepiennych. Sala modlitwy miała wymiar 9,5 x 11,8 m. Jej środek zwyczajowo zajmowała bima (stół do wykładania i czytania Tory) otoczona balustradą. Na osi ściany wschodniej znajdowała się wnęka kapliczki z Aron ha-kodesz (wnękę i bimę dorysowałem schematycznie na poniższym planie). Wnękę wypełniała szafa ołtarzowa, w której przechowywano zwoje Tory (pięcioksięgu Mojżeszowego).

Plan Starej-Nowej Synagogi. Wg http://www.synagogue.cz/. Widoczne znaczne podobieństwo tej synagogi z oleśnicką. Dodano 22.09.2010 r.

Sala modlitwy jako dwunawowa hala o dwóch filarach przytrzymujących sześć pól sklepiennych
Plan synagogi sprzed 1535 r. Schematycznie pokazano wnękę kapliczki oraz stół do wykładania i czytania Tory, umieszczony zapewne pomiędzy filarami

Pozostałościami dawnego układu synagogi są:

Powód przepędzenia Żydów z miasta
1 września (na św. Egidiusa - Idziego) 1535 r. zerwała się gwałtowna burza ze strasznym huraganem, który "chłopską furmankę przerzucił ponad domami na rynek, zerwał dachy, zburzył 60 murowanych ścian szczytowych, spustoszył ratusz, przerzucił wóz na żydowski dom, pewną chrześcijankę i kilku Żydów uniósł w powietrze, zaś żydowską drukarnię doszczętnie zrujnował, a druki daleko rozrzucił. Żydzi sądzili, że nadchodzi Mesjasz, a chrześcijanie, że zbliża się sądny dzień".

Zdarzenie to miało dla Żydów straszny skutek, gdyż właśnie na nich zrzucono całe to nieszczęście jako karę Opatrzności. Wypędzono ich i odebrano synagogę. Uszkodzone budynki zostały wkrótce znowu odbudowane. O tym czytano co roku w kościele zamkowym na św. Egidiusa. Sądzę, że drukarnia była na strychu synagogi, czyli prawdopodobnie w trakcie tej burzy został zerwany dach synagogi i w ten sposób kartki zostały rozrzucone po całym mieście. Żydzi ponownie przybyli do Oleśnicy w 1555 r. i mieszkali tylko 20 lat. Potem ponownie ich usunięto.

Arsenał, magazyn
Po przepędzeniu żydów z miasta w 1535 r. - synagogę używano od 1536 r. jako arsenał miejski (Zeughaus). Później, data nie jest znana, zamieniono arsenał na magazyn (Wagenhaus?). W niektórych publikacjach podają odwrotną kolejność, co nie polega na prawdzie. W celu umożliwienia wtaczania armat (arsenał) lub beczek (magazyn) - przebito szerokie wejście do kruchty i podobne w ścianie wschodniej (widoczne na poniższym zdjęciu - pokryte białym tynkiem). Jednak to by wskazywało na istnienie kruchty w XVI i w I połowie XVII wieku, co nie jest takie pewne.

Zbór ewangelicki
W roku 1685 (inne źródła 1695) pastor Beniamin Texter (1682 - pastor oleśnicki, 1688 - członek konsystorza i radca kościelny, 1695 - superintendent oleśnicki, 1707 we Wrocławiu) przy wsparciu finansowym brata - odnowił budowlę i przebudował ją na zbór ewangelicki, który otrzymał wezwanie Salvatora (Zbawiciela). Wówczas koadjuktorem katechety i kaznodzieją został późniejszy badacz przyrody L. D. Hermann. Podczas pożaru miasta w roku 1730 kościół spłonął. Pożar musiał być bardzo niszczycielski, skoro doprowadził do zawalenia sklepienia.

Obecny widok kościoła:

Wschodnia ściana szczytowa ze śladami dawnych ostrołukowych gotyckich okien. Pośrodku elewacji w dolnej części oskarpowania ściany, widoczne są pozostałości zewnętrznej obudowy wnęki z aron ha-kodesz
W górnej części szczytu znajdowały się dawniej dwa gotyckie duże i dwa małe okna. Zapewne oświetlały jakąś dodatkową salę - może pomieszczenie szkoły. Być może w tym pomieszczeniu mieściła się wspominana drukarnia żydowska (1529-1535). Przebudowa okien mogła być wykonana podczas innych zmian "okiennych" w 1733 r. Mozna sądzić, że strych miał dwa piętra

Cztery lata później kościół został odbudowany w stylu baroku, z fundacji księżnej Juliany Sybilli Charlotty (żona Karola Fryderyka Wirtemberga). Pamiątką po fundatorce jest kartusz rozmieszczony na loży książęcej. Na nim zachował się stylizowany monogram JS (obok tenże w odbiciu zwierciadlanym).

Kartusz z monogramem Juliany Sibilli. Powiększ.
Fot. Paweł Szczegodziński

Dodano 25.01.2012 r. Dr Piotr Oszczanowski, wprawnym okiem historyka sztuki, dostrzegł tam jeszcze literkę C, co w połączeniu z stylizowaną literą W (Wirtemberg) tworzy monogram JSCW (Juliana Sybilla Charlotta zu Wirtemberg). To przedstawienie monogramu znalazła się również w najnowszej książce P. Oszczanowskiego [13]. Pokazałem schematycznie wszystkie litery (JSC z W)

Wykonano wówczas nowy hełm wieży (chorągiewka z datą 1733) i barokowe portale. Przekształcono otwory okienne, przebudowano wnętrze (zamiast zniszczonego krzyżowego sklepienia podpartego filarami dano drewniane pozorne sklepienie kolebkowe, usunięto filary), dodano nowe wyposażenie (ołtarz, loża książęca, chór muzyczny, empory) oraz zdobienia. Od tego czasu kościół prawdopodobnie był pod wezwaniem św. Barbary [4] lub św. Katarzyny [3]. Był wykorzystywany głównie na naboźeństwa świąteczne oraz na katechezę.

Kiedy wybudowano kruchtę i wieżę (dodano 20.09.2009 r.)
W literaturze oleśnickiej przyjmowano, że kruchta powstała razem z budową synagogi. 17 sierpnia 2009 roku oglądając dokładnie wieżę kościoła, która miała być nadbudowana na kruchcie - dostrzegłem ślady przypory. Czyli kruchta i wieża zostały dobudowane do przypory (nie jestem architektem, są to przypuszczenia hobbysty). To może wskazywać, że kruchta została dobudowana już po wybudowaniu synagogi - być może, że nastąpiło to podczas remontu w 1530 roku lub po 1535 r., gdy synagoga przestała istnieć jako żydowski dom modlitwy. Z kolei "polski układ cegieł" wskazuje na jej wybudowanie we wcześniejszym okresie. Rodzi te różne przypuszczenia, wymagające opinii architekta.

Synagoga lub kościół po dobudowaniu kruchty

Na powyższym planiku pokazałem schematycznie kruchtę, jako dobudowaną do przypór. Nie wiadomo czy najpierw istniała kruchta i potem do niej dobudowano wieżę. Na późniejsze dobudowanie wieży może świadczyć, być może, inny kolor cegieł. Jak wyglądały wieże pomiędzy 1620-1737 rokiem - pokazują poniższe ilustracje.

Widok wg D. Meisnera z ok. 1620 roku. Również brak przybudówki
Widok wg M. Meriana z ok. 1650 roku. Również brak przybudówki
Widok wg Ch. Wincklera
z ok. 1730 roku, zapewne sprzed spalenia kościoła. Również brak przybudówki
Widok wg F.B. Wernera z 1737 roku. Już widoczna przybudówka. Dodano 22.09.2010 r.

Jak wynika z rysunku D. Meisnera, wieża istniała już przed 1620 r. Czy wybudowano ją w 1530 r., czy nastąpiło to po przeznaczeniu jej na arsenał? Wspomniano, że istniało stanowisko dzwonnika kościoła św. Jana i kościoła Zbawiciela. Czy to oznacza, że w wieży istniał dzwon?

Problem z babińcem (dodano 02.08.2009 r.)
Z planiku wyżej przedstawionego wynika, że w synagodze początkowo nie było oddzielnej przybudówki przeznaczonej dla kobiet (babińca). Nie było babińca również w Staro-Nowej Synagodze (babiniec dobudowano później). Także z pokazanych powyżej ilustracji z 1620-1730 r. nie wynika, aby od strony zachodniej istniała przybudówka. Babińce zaczęto dobudowywać do synagog w XV-XVI w. Może w oleśnickiej synagodze nie zdążono jej wybudować?

M. Starzewska uznała, że przybudówka pokazana niżej na planiku i na zdjęciu, została wybudowana wraz z synagogą i służyła za babiniec. Swoje przypuszczenie oparła na jednolitości cokołu obiegającego całość budowli.

Jak wynika z rysunków i kierunku rozbudowy kościoła - przybudówka ta powstała najpewniej dopiero podczas odbudowy i rozbudowy kościoła w roku 1733 (podobny pogląd zaprezentował dr Piotr Oszczanowski [13]). Bowiem w niej (w najwyższym punkcie) musiano umieścić organy (które znajdowały się poza obrysem dawnej synagogi). Ponadto przybudówka musiała zmieścić schody prowadzące do loży książęcej i empory oraz na chór muzyczny. Aby zapewnić komunikację oraz rozmieścić lożę książęcą i chór muzyczny - w ścianie zachodniej dawnej synagogi wybito dwie arkady o łukach koszowych.


Widoczne dwie arkady, poprzez które kiedyś wchodzono do przybudówki


Widoczne schody w przybudówce prowadzące do loży, chóru muzycznego i na emopry

Pozostaje wyjaśnić, czy babiniec kiedykolwiek wykonano.

Współczesny plan kościoła wg Marii Starzewskiej s. 142
Obecny widok przybudówki z dachem mansardowym

Poniżej pokazano ołtarz ambonowy, lożę książęcą i chór muzyczny z organami z okresu sprzed 1945 r.

Widok na ołtarz i umieszczoną w nim ambonę. Ołtarz ujęty z dwóch boków kolumnami z figurą Chrystusa Zbawiciela w środku
Bogato zdobiona Loża książęca z umieszczonym nad nią chórem muzycznym. Widoczne organy, które zaginęły po wojnie lub zostały przeniesione do innego kościoła. Powiększenie
Kościół był wcześniej otynkowany. Widać jego zaniedbanie. Wejście odbywało się przez kruchtę. Zdjęcie wykonano przed
1927 rokiem

"W latach 1813-1824 używano kościoła w celach militarnych (magazyn broni?). W 1824 r. przywrócono mu jego religijne przeznaczenie i część jego, nie bez znaczenia, majątku przeznaczono jako wynagrodzenie (pensja) dla duchownych. Wówczas, na skutek sprzeciwu radnych miasta, uniemożliwiono jego rozbudowę na mieszkania dla diakonów. W roku 1833 nie powiódł się plan, przekształcenia go w powiatowy urząd pracy(?), czemu sprzeciwiła się książęca izba (1832-1840). Rok później chciano kościół przeznaczyć na salę gimnastyczną gimnazjum, ale temu sprzeciwił się superintendent Selliger" (tłumaczenie - Daria Krawczyk - dziękuję).

W 1856 roku oleśnicki organmistrz Johann Gottlieb Anders, wybudował organy w tym kościele. Prawdopodobnie one zastąpiły te z 1733 roku lub późniejsze, o których nic nie wiadomo. Nowe organy naprawiano już w 1872 roku. W 1905-1910 r. kościół Zbawiciela w związku z remontem kościoła św. Jana był używany także do codziennej posługi wiernym.


Kościól przed 1927 r. z odpadającym tynkiem, spod którego wyłaniały się niewidoczne obecnie szczegóły


Kościół sprzed 1945 r. z jakąś szopą przesłaniającą widok

Po niewielkich uszkodzeniach wojennych, nie powodujących spalenia wyposażenia - poddano w latach 1968-1969 zbór remontowi konserwatorskiemu.

Współczesny widok wyposażenia kościoła. Fotografie autorstwa Pawła Szczegodzińskiego.

Widok na ołtarz i empory. Nad oknem widoczne wolutowe kartusze (Woluta - element dekoracyjny lub motyw ornamentalny w formie ślimacznicy, spirali, zwoju)
Ambona stanowiąca element ołtarza. Ołtarz ambonowy. Kaznodzieja wchodził na ambonę
i jednoczesnie przemawiał z ołtarza. Miało to podkreślić znaczenie słowa
i Pisma Świętego w liturgii
Część górna ołtarza z rzeźbą Zbawiciela

Loża książeca. Nad nią nieistniejący już chór muzyczny osłonięty kratą. Pod sufitem bogaty kartusz w stylu regencji z gorejącym sercem. Na parapecie kartusz z monogramem Juliany Sibilli
Prawa empora. Widoczne nad oknami wolutowe kartusze, pomiędzy oknami zwisy kampanul (Kampanula - motyw dekoracyjny złożony
z kwiatów w kształcie dzwonka, zwróconych
w dół). Nad ołtarzem kartusz z Okiem Opatrzności

Portale wejściowe kamienne barokowe uszate, profilowane, zamknięte spłaszczonym łukiem nadwieszonym wykonano w 1733 r.

   

Kościółek ten obecnie jest siedzibą Kościoła Zielonoświątkowego.

Kościół Zbawiciela na zdjęciach Tomasza Ślizowskiego z Oleśnicy

Zobacz:
Nowa Synagoga


Literatura:

  1. Starzewska M. Oleśnica. Ossolineum. W-w 1963
  2. Oleśnica, Bierutów i okolice. Katalog zabytków sztuki w Polsce. Red. Pokora J., Zlat M. PAN. Warszawa 1983
  3. Hähnel, Georg: Zur Geschichte der Schloßkirche und des kirchlichen Lebens im Herzogtum und in der Gemeinde Oels. Oels, 1910
  4. Sinapius J, Olsnographia, Lipsk. 1707
  5. Przyłęcki Mirosław. Najcenniejsze zabytki Oleśnicy. Zapiski oleśnickie nr 2. 1995
  6. http://www.luteranie.pl/diec.wroclawska/pl/TURYSTA/~olesnica.ht
  7. Najstarsze krakowskie synagogi - http://www3.uj.edu.pl/alma/alma/99/05.pdf  
  8. http://www.geocities.com/abrasza/pl/
  9. Len R. Oleśnica miasto znane i nieznane. Wyd. Galeria Powiatowej i Miejskiej Biblioteki Publicznej w Oleśnicy.1999
  10. Das Buch der Stadt Oels in Schlesien / hrsg. vom Magistrat der Stadt Oels in Schlesien anläßlich des 675 jährigen Stadtjubiläums. Bearb. vom Schlitzberger. Berlin. 1930
  11. Drożdżewska Agnieszka. Życie muzyczne w Oleśnicy w XIX w. Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr Marii Zduniak Wrocław 2004
  12. http://www.luteranie.org/wp-content/uploads/2009/02/28-34_jerzy-burchardt_ewangelicka-szlachta.pdf
  13. Sołdek R. M, Oszczanowski P. Kościoły ewangelickie na Dolnym Śląsku. Wydawnictwo C2. Wrocław 2012

Od autora Lokacja miasta Oleśnica piastowska Oleśnica Podiebradów Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów
Oleśnica po 1885 r. Zamek oleśnicki Kościół zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Oleśnicy Herby księstw Drukarnie Numizmaty Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica Wojsko w Oleśnicy Walki w 1945 roku Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasłużeni dla Oleśnicy Artyści oleśniccy Autorzy Rysowali Oleśnicę
Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy Co pod ziemią? Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie Recenzje Bibliografia Linki Zauważyli nas Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Odeszli
Opisy wybranych miejscowości
CIEKAWOSTKI ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI