Marek Nienałtowski
Plan rozbudowy Oleśnicy z 1939 r.
Ostatnie zmiany 12.07.2023 r.

Po dojściu do władzy A. Hitlera rozpoczęto sanację wszystkich miast – uzdrowienie, oczyszczenie „przewietrzenie”, odnowienie, przeorganizowanie itp. Zaczęto od centrów miast - miano wyburzyć stare budynki, nawet te zabytkowe, o ile przeszkadzały w poszerzeniu ulic, ulepszaniu komunikacji, upiększania miasta. Przy czym opinia konserwatora zabytków i policji budowlanej mniej się liczyła, niż opinia władzy politycznej [1]. Przy odbudowie centrów małych miast budynki nie miały przekraczać 3-4 pięter, ze sklepami i punktami usługowymi na parterze. Pomiędzy budynkami miał być odstęp, aby zmniejszyć zaludnienie centrów miast. Przeludnienie z centrów miano przenosić do tworzonych dzielnic mieszkaniowych za murami miast, a ruch samochodowy na obwodnice. Przeludnienie sprzyjało wszelkim negatywnym następstwom (złodziejstwo, bandytyzm i w rezultacie - antyrządowe wystąpienia). Z przeludnienia powstawały wszelakie budynki i komórki przylegające do murów obronnych. Miały być one usunięte - przy murach miały powstać ścieżki spacerowe.

Jak ta działalność wyglądała w praktyce - w mieście Brzeg podobnym do Oleśnicy miano usunąć tylko jeden budynek [1]. Natomiast Oleśnica miała zostać w znaczącym stopniu przeorganizowana, bo planowano "przewietrzyć" prawie całe centrum, szczególnie część zachodnią miasta, co widać na poniższym planie.


Plan zapewne z 1939 r., bo już nie ma na nim spalonej synagogi. Ze względu na małe wymiary rysunku,
nie udało się zrozumieć wszystkich zamierzeń planu. Źródło: Oelser Heimatblatt
nr 164 z marca 1966 r. DDŻS PiMBP w Oleśnicy

Zmiany można porównać z poniższym planem Oleśnicy z 1911 r. Na powyższym planie poszerzono ul. Łużycką i znacznie zmniejszono ilość budynków leżących przy niej. Poszerzono ul. Wrocławską i Rycerską, znacznie zmniejszono ilość budynków stojących przy nich. Na przykład przy ul. Wrocławskiej było 30 budynków, a miało ich zostać ok. 6. zapewne pięknie odbudowanych. Czyli 5-cio krotnie zmniejszono ich ilość. Może przy tych ulicach miano wykonać mini parki.

Poszerzono i wydłużono za mur obronny ul. Okrężną (6). Niedaleko (5) zrobiono furtę w murze obronnym, natomiast po drugiej stronie (zachodniej) muru obronnego przebito w nim drogę (4). Znacznie ograniczono ruch samochodów w mieście i zgrano z autostradą, która miała przebiegać z Wrocławia w kierunku Sycowa. Ruch samochodów przez Bramę Wrocławską byłby zamknięty. W mieście był ruch jednokierunkowy z dwoma "Ringami", gdzie można było zawrócić. Rynek Oleśnicy nie został "przewietrzony" - ta sama ilość budynków pozostała. Natomiast blok śródrynkowy został znacznie zmniejszony, czyżby zmierzano do zmniejszenia roli Ratusza?

Na powyższym rysunku cyframi oznaczono:

  1. Odmianę ronda na drodze Wrocław – Syców (miała być autostrada). Znajduje się ono na skrzyżowaniu ul. Wojska Polskiego i ul. Matejki. Z niego miała biec ulica do nowych blokowisk.
  2. Duże rondo na skrzyżowaniu ul. M. Skłodowskiej-Curie, Klonowej i Wojska Polskiego.
  3. Małe rondo na skrzyżowaniu ul. Lwowskiej i M. Skłodowskiej-Curie.


Plan centrum miasta do porównania z tym "przewietrzonym"

Ciekawostki:

Ten plan pokazany w Oelser Heimatblatt, zapewne gdzieś istnieje z szerszym opisem. Powinien być dostępny w szczegółach, gdyż stanowi źródło wiedzy o historii Oleśnicy. Należałoby znać powody zmian, które byłyby zrealizowane w przypadku zwycięstwa Niemców w II WŚ. Pozostaje pytanie, kto był zwolennikiem tak znacznych zmian w mieście - czy architekci, a może politycy, których było stać na zamieszkanie w nowych budynkach i w pięknym otoczeniu. Biedniejsza część mieszkańców trafiłaby do blokowisk budowanych przez miasto. Wojna w 1939 r. spowodowała, że wszystkie opisane zamierzenia zostały wstrzymane. Okazało się, że to wojna dokonała znaczącego, ale niefachowego "przewietrzenia" Oleśnicy.

Nie jestem architektem ani specjalistą od projektowania ruchu ulicznego. Z chęcią umieszczę uwagi specjalistów. Szukam e-mail do dra Grzegorza Grajewskiego-architekta

Literatura:

Grajewski G., Między sztuką, nauką a polityką. Ochrona zabytków na Dolnym Śląsku, Wrocław 2014. praca doktorska

Od autora • Lokacja miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Pomniki • Inne zabytki
Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herby księstw • Drukarnie • Numizmaty • Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica • Wojsko w Oleśnicy • Walki w 1945 roku • Renowacje zabytków
 Biografie znanych osób • Zasłużeni dla Oleśnicy • Artyści oleśniccy • Autorzy • Rysowali Oleśnicę
 Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie • Recenzje • Bibliografia • Linki • Zauważyli nas • Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki • Fotografie miasta • Rysunki • Odeszli • Opisy wybranych miejscowości
CIEKAWOSTKI • ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI