Marek Nienałtowski
Hrabia von Reichenbach z Goszcza wybudował papiernie i używał w nich jako filigranu herb Sycowa
30.04.2026 r.

Obecnie w Sycowie podjęto działania mające na celu zatwierdzenie herbu miasta. Niżej chciałbym przedstawić ciekawostkę związaną z tym herbem.

W latach 1767-1768 hrabia Heinrich Leopold von Reichenbach wybudował w okolicach Goszcza aż 3 młyny papiernicze [1]. W nich wytwarzano papier ręcznie czerpany. Wytwarzano go ze szmat, które zbierali szmaciarze (gałganiarze). Produkcja papieru była uzależniona od ilości szmaciarzy i obszarów, na których mogli oni zbierać stare ubrania i szmaty. Na terenie księstwa wirtembersko-oleśnickiego nie mogli ich zbierać, bowiem to prawo mieli szmaciarze obsługujący od 1614 r powstały w Smardzowie młyn papierniczy założony przez księcia Karola II Podiebrada [3]. On wystawił swoim szmaciarzom dokument uprawniający ich do zbierania szmat na terenie księstwa. To prawo przedłużali potem kolejni książęta oleśniccy. Dlatego szmaciarze hrabiego musieli zbierać je aż w Koźlu, Ziębicach, Ząbkowicach i w innych dalekich miejscowościach. Wpływało to niekiedy na wydajność młynów goszczańskich, ze względu na przestoje wywołane brakiem szmat [1], [2].

Przy produkcji papieru celowe było stosowanie - filigranów (loga). Był to jasny znak, dostrzegalny na papierze, patrząc na niego pod światło. Był to ślad po umieszczonym na sicie papierniczym figury (ornamentu) utworzonej z wygiętego druciku wpiętego w sito czerpalne (ramkę). Filigran wskazywał, w której papierni go wykonano, był też znakiem ją promującym. Zdarzało się często, że druciki filigranu po kilkudziesięciu zaczerpnięciach pulpy przesuwały się zmieniając kształt figury lub ją całkowicie zniekształcając. Wtedy taki arkusz papieru ze zniekształconym filigranem mógł być traktowany jako odrzut, a po wielu latach jako rarytas.

Papiernik nabiera pulpę z kadzi sitem czerpalnym (ramką). Do drutów
sita zostały przytwierdzone dodatkowo cienkie druciki tworzące
kształt filigranu

Jaki kształt filigranu przyjął dla swojej papierni hrabia von Reichenbach? Trzeba wiedzieć, że 7 listopada 1741 roku król pruski Fryderyk II nadał hrabiemu godność generalnego poczmistrza Dolnego Śląska - zarządzał więc pocztami i ich pracownikami - dlatego nieprzypadkowo za filigran przyjął postać gońca pocztowego [1] o kształcie zbliżonym do herbu Miasta Sycowa (dodatkowo przyjął jako filigran postać Madonny z Dzieciątkiem, która miała otaczać opieką papiernie goszczańskie) [1]. Czyli używał dwa filigrany. Niżej pokazano filigran z postacią gońca pocztowego.

Jedyny zachowany odrys arkusza papieru z filigranem [1] z papierni w Goszczu	Herb Sycowa - Wzorzec, z którego wykonano z drucików najpewniej pokazany filigran

Papier z pokazanym błędnym filigranem może zachował się jako odrzut. Widać, że w postaci konia brakuje drucików przedstawiających przednią nogę i niewielki odcinek drucika przy pysku konia.

Papiernie w Goszczu działały do ok. 1860 r., po budynkach nie pozostał żaden ślad [1].

Literatura:

1. Dyjas K., Młyny papiernicze w Goszczu. Inwestycja rodu von Reichenbach w czasach konfliktów o surowiec. Rocznik Muzeum Papiernictwa 2022, t. XVI (https://dlibra.kdm.wcss.pl/Content/126313/rocznik_muz_pap_t16_2022_02.pdf)

2. https://palacgoszcz.twardogora.pl/wp-content/uploads/2023/01/goszczanskie_mlyny_papiernicze.pdf

3. Młyn papierniczy w Smardzowie