Witraż z herbem Oleśnicy - czy wróci do Oleśnicy?

Pokazany z lewej prostokątny witrażyk formatu 37 X 24,5 cm wykonany został w 1597 r. Jego głównym tematem jest wielki herb miasta Oleśnicy. Godłem umieszczonym na tarczy herbowej o barwie zbliżonej do czerwieni, jest biały orzeł św. Jana Ewangelisty, stojący na wstędze z napisem "S. IOHANES". Nad tarczą złoty hełm z koroną szlachecką, na której klejnot - srebrny półksiężyc z trzema czerwonymi wieżami, z których każda ma spiczasty dach.

"Obramienie herbu stanowi arkada, której błękitne kolumienki oplecione wicią roślinną, stojące na ceglasto-złotych cokołach, dźwigają odcinki belkowania, na którym wspiera się spłaszczony łuk arkady z fragmentem ornamentu okuciowego w kluczu. W przyłuczach namalowano putta w liliowych szatach, jedno trzymające jabłko i berło, a drugie grające na fanfarze" [2]. U dołu w kartuszu umieszczono napis: "SENATUS POPULUSQ OLSNE 1597" (Senat i lud Oleśnicy). Autorem witraża, znajdującego się obecnie w Muzeum Architektury we Wrocławiu, jest anonimowy witrażownik śląski, może mieszkaniec Oleśnicy.

Do niedawna istniała opinia, że witraż w 1597 r. został umieszczony w drzwiach klatki schodowej Ratusza oleśnickiego [3], co mogłoby wskazywać, że powstał na zamówienie Rady Miejskiej. Wzmacniało to tezę historyków [3], stwierdzających nielegalność wielkiego herbu Oleśnicy. Wg [1] witrażyk umieszczono wtedy nie w Ratuszu, a w kościele zamkowym w Oleśnicy, wraz z dwoma innymi przedstawiającymi: herb księstwa ziębicko-oleśnickiego Podiebradów (wówczas księciem był Karol II Podiebrad) oraz herb jego drugiej żony - Elżbiety z Piastów legnicko-brzeskich. Czyli herby powstały z fundacji księcia. Może to mieć wpływ na zmianę tezy o nielegalności herbu wielkiego Oleśnicy, skoro zamówił go u witrażownika sam książę - mógł go nawet nadać swoim dyplomem (tak jak to uczynili Podiebradowie dla Złotego Stoku i Srebrnej Góry).

W tych latach, począwszy od 1596 r., rozpoczęto budować w kościele zamkowym empory. Musiano dobudować do kruchty południowej klatkę schodową prowadzącą na empory. Powstały wówczas przynajmniej dwie pary drzwi, w których byłoby miejsce na witrażyki. Na emporze mogła powstać loża książęca lub stalle, w obudowie których mogłyby znaleźć się witrażyki. Wreszcie witrażyki mogły się znaleźć w oknie kościelnym, znajdującym się z tyłu stall książęcych, lub w drzwiach (oknie) tzw. Biblioteki łańcuchowej, która powstała 3 lata wcześniej. Karol II "udekorował" herbami księstwa ziębicko - oleśnickiego Podiebradów i rodów skoligaconych podpory empor. Nie zapomniał umieścić na jednej z podpór małego herbu miasta.Cała późniejsza działalność Karola II miała na celu kontynuację tworzenia z kościoła zamkowego Mauzoleum Podiebradów.

Nie wiadomo kiedy i dlaczego te witrażyki zniknęły z kościoła zamkowego. Być może nastąpiło to po objęciu władzy w księstwie przez Wirtembergów. "Prawdopodobnie już około połowy XIX w. znajdowały się one w kolekcji wrocławskiego witrażysty Adolpha Seilera, w której to pracowni dokonano naprawy witrażyka z herbem Oleśnicy - wymieniono listwy ołowiane oraz uzupełniono brakujący fragment." [1]. Być może wówczas doszło do wprowadzenia błędów heraldycznych w odtworzonym klejnocie herbu. Brakuje w nim bowiem krzyża na środku półksiężyca, bram w wieżach oraz blanków na szczytach wież. W tym czasie powstały również analogiczne herby w postaci płaskorzeźb, umieszczone na wieżach bram miejskich, które te elementy posiadały. Można to zobaczyć na dwóch z nich, zachowanych płaskorzeźbach w Ratuszu.

Labry koloru czerwonego powyżej czarnej linii są nieco inaczej przed-stawione, w stosunku do niżej umieszczonych.
W przedstawieniu wież nie pokazano zarysu bram, przed środkową bramą nie pokazano krzyża.
Tak powinien wyglądać klejnot herbu.

Nie wiadomo, który brakujący fragment uzupełniono - być może, że właśnie ten, zawierający klejnot herbu. Widać to, być może, po kolorach labrów, na wysokości hełmu i korony, które są namalowane inaczej niż pozostałe labry. "W 1858 r. witraże te zostały przekazane przez Seilera do Muzeum Starożytności Śląskich. Od 1899 r. były eksponowane w nowo utworzonym Śląskim Muzeum Przemysłu Artystycznego i Starożytności we Wrocławiu. W 1943 r. muzeum zamknięto ze względów bezpieczeństwa, a podczas oblężenia miasta gmach zburzono, zgodnie z zarządzeniem władz niemieckich. Zbiory zostały częściowo zniszczone, częściowo rozproszone. Po 1945 r. witraż z herbem Oleśnicy znalazł się w prywatnej kolekcji w Krakowie. W 1977 r. udało się go pozyskać do zbiorów Muzeum Architektury we Wrocławiu. Tu został poddany drobnym zabiegom konserwatorskim (uzupełnienie listew ołowianych i oczyszczenie). Od 1998 r. jest eksponowany na wystawie Architektoniczne rzemiosło artystyczne od XII do XX w. Losy pozostałych dwóch witraży z kościoła zamkowego w Oleśnicy są nieznane." [1].

P.S.
W trakcie wystawy w byłej Galerii przy pl. Zwycięstwa pt. Oleśnica. Miasto znane i nieznane., było prezentowane zdjęcie witrażyka uzyskane z Muzeum Architektury, z opisem wykonanym przez Beatę Fekecz-Tomaszewską - pracownika tego muzeum. Wówczas powstał pomysł autorki wystawy i kustosza Galerii D. Obrębskiej - Kubik, aby wykonać jego kopię i umieścić w Ratuszu (wówczas jeszcze sądzono, że tam był kiedyś umieszczony). Niestety, pomysły tego rodzaju (związane z historią miasta) nie cieszą się poparciem. Obecnie kopia witrażyka mogłaby stanowić jedną z najważniejszych nagród miasta.

Literatura:

  1. Fekecz-Tomaszewska B. Witraż gabinetowy z herbem Oleśnicy. Hasło w katalogu z wystawy: Śląsk - perła w koronie Czech. Red. Niedzielenko A., Vit Vlnas. Galeria Narodowa w Pradze 2006 r. s. 280. Tam załączona bibliografia: Vorläufiger Katalog Breslau 1858, s. 5, nr kat. 115; Werzeichniss Breslau 1863, s. 14, nr kat. 392; Witraże nowożytne 1976, s. 16, nr kat. 8, tabl. 5; Ornamenta Silesiae 2000, s. 152, nr kat. 179; Fekecz-Tomaszewska 2002, s. 36-37; Ławicka 2002, s. 24.
  2. Fekecz-Tomaszewska B. Opis Witrażu z herbem Oleśnicy. Z wystawy pt. Oleśnica. Miasto znane i nieznane., zorganizowanej przez D. Obrębską-Kubik w Galerii PiMBP. Kopia opisu w DDŻS PiMBP w Oleśnicy.
  3. Herb i barwy miasta. Zapiski Oleśnickie. Lipiec 1992 nr 1.

Od autora Lokacja miasta Oleśnica piastowska Oleśnica Podiebradów Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów
Oleśnica po 1885 r. Zamek oleśnicki Kościół zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Oleśnicy Herby księstw Drukarnie Numizmaty Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica Wojsko w Oleśnicy Walki w 1945 roku Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasłużeni dla Oleśnicy Artyści oleśniccy Autorzy Rysowali Oleśnicę
Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy Co pod ziemią? Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie Recenzje Bibliografia LinkiZauważyli nas Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Odeszli

CIEKAWOSTKI ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI