Marek Nienałtowski
Zagadka epitafium. Borau czy Roraw.

9.10.2005 r.
7.10.2006 r.
08.11.2017 r.
19.01.2018 r.
03.08.2026 r.
Błąd katalogu Braune–-Wiese 1929 r.- podają Borau!!!

W kośœciele zamkowym (bazylice mniejszej) znajduje się obraz, który ma być epitafium Caspara von Borau zmarłego w 1514 r. Napisano o tym w Katalogu Zabytków Sztuki [2] str. 56. Tam też podano, że jego jest także herb przedstawiony na obrazie. Caspar von Borau był wymieniany w 1505 r. jako kanclerz książąt ziębicko-oleœśnickich Albrechta i Karola I Podiebradów przez Sinapiusa. Prawdopodobnie tak jak i inni wyżsi urzędnicy dworu dostąpił zaszczytu pochówku pod posadzką koœścioła, bowiem zmarł w 1514 r. Następcy zmarłego byli w dalszym ciągu związani z księstwem ziębicko-oleśœnickim - w 1535 r. Bernard von Borau był starostą Ząbkowic, a Romulus von Borau był starostą księstwa w 1553 r. Więcej o von Borau z dzieła Sinapiusa

Zdjęcie z oryginału z bazyliki mniejszej w Oleœśnicy. Fot. W. Piechówka

Herb von Borau (Boraw) z herbarzy. Czyli nie jest prawdą, że pokazany herb na epitafium należy do von Borau

Natomiast na epitafium widać: w tarczy herbowej na srebrnym polu jakąś zapewne czerwoną (złotą) figurę podobną do muru; w klejnocie dwie ryby - jedna zapewne srebrna, a druga złota (czerwona). Należy wyjaœśnić, czyj herb jest na obrazie. Poprzez herb można dojœść do nazwiska.

Poniżej ramy był podpis wykonany na maszynie, że tekst dotyczy obrazu von Borau (+1514), wymiary 131 x 101 cm.
Zdjęcie wykonano na wystawie we Wrocławiu w 1926 r.
https://www.bildindex.de/document/obj20770848/mi12976d06/?part=0

W związku z powstałym problemem odczytania łacińskiego tekstu pod obrazem podjął się dr Adam Górski z Uniwersytetu Zielonogórskiego (obecnie w UJ).

Im Jore . 1 . 5. 1 . 4 . vrio den sonnobend noch der hymel/fart Christi¹ ist vorscheijden der Edle und Feste Casper / von Roraw fürstlicher gnoden Kenczler czur Olßen / Alhij begraben dem got genedig sey

1) Oryg.: Xpi.

Sobota po Wniebowstąpieniu Chrystusa to 18 maja.

Tak więc obraz dotyczy Kaspara von Roraw - należy sprawdzić, czy widoczny herb należy do von Roraw (Rorau, Rohr, Ror, Rorow itp.)

I prawie rozwiązanie zagadki

Długo nie musiałem szukać, bo w tę dyskusję włączył się Sylwin Bechcicki z Czestochowy i poinformował mnie że herb pokazany na epitafium znajduje się w herbarzu T. Gajla [5]. Pan Tadeusz Gajl artysta i heraldyk prędko przysłał mi odmiany herbu (dziękuję!) i wyjaśœnił, że opracował je za herbarzem Juliusza Ostrowskiego (koniec XIX w.), który z kolei oparł się na znanym niemieckim herbarzu J. Siebmachera (pocz. XVII w.). Herby te należały do œŚląskich Rohrów (Rhor, Rorau, Rohr v. Steine, Rohr-Rarowski, Roraw, Rorow), mieszkających m.in. w Grodziszowie k. Oławy. Niektórzy z nich przenieśœli się na teren Polski i na sejmie w latach latach 1576-86 uzyskali Indygenat (polskie szlachectwo) i nazwali swój herb Rarowski. Herb Rohrów występował w odmianach. Odmiana Rohr II (wg. J. Siebmachera) pokazana poniżej jest tożsama herbowi z epitafium.

Powiększ herb z epitafium	Herb Rohr II wg. J. Siebmachera i T. Gajla	Hans von Rorau (HANS RORAW+VON+MEDZBOR 1521). Znany ród w Oleśœnicy i znany herb. 08.11.2017 r. dodano zdjęcie pucharu z drugiej strony

Nie tylko epitafium z herbem dotyczy von Rorau. Na oleœśnickim pucharze Króla Kurkowego z 1511 r. znajdują się herby trzech fundatorów kura - jeden z nich jest analogiczny z powyższymi. W latach 1472 - 1481 występuje w dokumentach Melchior von Rohr, właśœciciel Międzyborza (Medzibor). W miejscowoœci tej w 1481 r. roku wybudował kośœciół. W 1547 roku był Hans von Rohr. On w 1521 r. został fundatorem kura w pucharze i tym samym ród von Rorau jest bardziej znany.

Kolejna zagadka epitafium
Pan Marcin Dziedzic przekazał informację, że w kośœciele w Ząbkowicach ŒŚląskich znajdowało się także epitafium Caspara von Roraw z 1514 r. Nie są znane fakty dotyczące jego zaginięcia. Czy było to epitafium w postaci obrazu? Czy to może oznaczać, że "nasze" epitafium znajdowało się początkowo w farze w Ząbkowicach ŒŚląskich? Około 1514-1515 r. Karol I opuszcza zamek oleśœnicki i przenosi się do Ząbkowic. Towarzyszyć mu powinien także kanclerz. Może wówczas tam umiera? A może tylko został tam pochowany? W literaturze (Czechowicz B. s. 147) podano, że to epitafium zostało ufundowane dopiero w 1555 r. Czyli mogło to być inne epitafium ufundowane tej samej osobie.

Ostateczne rozwiązanie
informacja Jana Sinapiusa z ok. 1700 r. z Olsnographii Cz. 2 s. 89. Potwierdza się, że eptafium dotyczyło von Roraw. Potwierdza, że herb dotyczył rodu Rohr. Jednak i Sinapius przyjął datę jako 1314 r. Również Sękowski R. umieszcza tę datę w 8 tomie herbarza przejmując błąd za Sinapiusem. Jednak szeroko opisuje ród Roraw z ich odmianami.

Obraz po konserwacji. Fot. Małgorzata Kozłowska 31.07.2026 r.

Zapytałem AI Copilot kiedy pojawił się błąd w nazwie obrazu:

W Niemczech w https://www.bildindex.de/document/obj20770848/mi12976d06/?part=0 i w Polsce - w Katalogu Zabytków Sztuki zaczęto ten obraz nazywać Kasper von Boraw, pomimo, że na obrazie zachował się herb von Roraw. Gdzie i kiedy popełniono błąd?

To ustalmy to precyzyjnie i historycznie, bo sprawa błędnej nazwy Kasper von Boraw zamiast Kasper von Roraw jest jednym z ciekawszych przykładów, jak raz popełniony błąd katalogowy potrafi przejœść do obiegu naukowego.

Poniżej masz syntetyczną rekonstrukcję, gdzie i kiedy powstała pomyłka — oparta na porównaniu źŸródeł niemieckich i polskich oraz na analizie praktyk katalogowych.

1. źródło pierwotne: katalog Braune–-Wiese (1929)

W katalogu Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters (1929) nie występuje forma „Boraw. Braune i Wiese: Jest jednak błąd - zobacz na końcu.

• poprawnie odczytują herb von Roraw,

• stosują formę Roraw / von Roraw,

• nie sugerują alternatywnej pisowni.

To oznacza, że błąd nie pochodzi z katalogu z 1929 r.

2. Gdzie pojawia się forma „Boraw”? – Niemcy

W bazie Bildindex der Kunst und Architektur (obj20770848) obraz jest opisany jako:

„Kasper von Boraw”

To jest najstarszy uchwytny przypadek błędnej formy, który można wskazać w źŸródłach cyfrowych.

Ponieważ Bildindex powstawał na podstawie:

• dawnych kart katalogowych muzeów,

• dokumentacji fotograficznej z lat 1950-–1980,

• opisów sporządzanych przez różne instytucje regionalne,

najbardziej prawdopodobne jest, że błąd powstał na etapie przepisywania nazwiska z kart katalogowych do bazy cyfrowej, czyli:

Co ważne: W wielu niemieckich kartach z tego okresu nazwiska rycerskie i urzędnicze były przepisywane z rękopisów, często z trudnych do odczytania gotyckich podpisów. Litera R w gotyckiej minuskuły bywała mylona z B.

To klasyczny błąd paleograficzny.

3. Polska: Katalog Zabytków Sztuki w Polsce

W polskim Katalogu Zabytków Sztuki (tom oleœśnicki i tomy powiatowe z lat 1950–-1980) pojawia się:

„Kasper von Boraw”

To oznacza, że polscy autorzy:

• nie korzystali bezpośœrednio z katalogu Braune-–Wiese,

• lecz z niemieckich kart katalogowych powojennych,

• i powtórzyli błąd z dokumentacji muzealnej.

W tamtym czasie wiele obiektów œśląskich było opisywanych na podstawie:

• powojennych spisów,

• kart ewakuacyjnych,

• dokumentacji przejętej po muzeach niemieckich.

Jeśœli w tych kartach widniała forma „Boraw”, polscy katalogujący ją przejęli.

4. Kiedy błąd utrwalił się w obiegu naukowym?

Po 1980 r., gdy:

• Bildindex zaczął być traktowany jako podstawowa baza ikonograficzna,

• polskie katalogi zostały szeroko rozpowszechnione,

• nikt nie weryfikował nazwiska z herbem na obrazie!!!

Od tego momentu forma „Boraw” zaczęła funkcjonować jako „oficjalna”, mimo że herb jednoznacznie wskazuje na Roraw.

5. Gdzie popełniono błąd? — podsumowanie

Najbardziej prawdopodobny scenariusz:

1. Około lat 1960-–1970 – na kartach katalogowych muzeów niemieckich błędnie odczytano nazwisko z rękopisu lub z fotografii › Boraw zamiast Roraw.

2. Lata 1970-–1980 – błąd został przeniesiony do Bildindexu podczas digitalizacji dokumentacji fotograficznej.

3. Lata 1950-–1980 (Polska) – polskie zespoły katalogowe przepisały błędną formę z niemieckich kart powojennych › Boraw trafia do Katalogu Zabytków Sztuki.

4. Po 1980 r. – błędna forma utrwala się w obiegu naukowym, bo nikt nie weryfikuje jej z herbem na obrazie !!!

6. Dlaczego to ważne?

Bo mamy tu klasyczny przykład, jak jedna pomyłka paleograficzna potrafi przejśœć przez:

• kartę katalogową,

• dokumentację muzealną,

• bazę fotograficzną,

• katalog zabytków,

• publikacje wtórne,

i stać się „prawdą”, choć oryginał (herb!) mówi co innego !!!

Błąd katalogu Braune–-Wiese (1929) podają, że to von Borau

Literatura

1. Bagiński W. Herby szlacheckie na ŒSląsku. Wrocław 2001
2. Katalog zabytków sztuki w Polsce. Oleśnica, Bierutów i okolice. Warszawa.1983
3. Sękowski. R. Herbarz szlachty œśląskiej. Fundacja zamek Chudów. T.8
4. Sinapius Johannes, Schlesischer Kuriositaten Vorstellung, darinner die anfehnlichen Geschlechter des Schlesischen Adels beschrieben werden, Leipzig, 1720.
5. Gajl T. Herby szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, Wydawnictwo L&L, Gdańsk 2003
6. Czechowicz B. Nagrobki późŸnogotyckie na ŒŚląsku. Wyd. UWr. Wrocław 2003 r.
7. Puchar króla kurkowego.
8. Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters : kritischer Katalog der Ausstellung in Breslau 1926 / unter Mitwirkung von Ernst Kloss ; hrsg. von Heinz Braune und Erich Wiese. Leipzig 1929

Od autora • Lokacja miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Pomniki • Inne zabytki
Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herby księstw • Drukarnie • Numizmaty • Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica • Wojsko w Oleśnicy • Walki w 1945 roku • Renowacje zabytków
Biografie znanych osób • Zasłużeni dla Oleśnicy • Artyści oleśniccy • Autorzy • Rysowali Oleśnicę
Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie • Recenzje • Bibliografia • Linki • Zauważyli nas • Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki • Fotografie miasta • Rysunki • Odeszli • Opisy wybranych miejscowości
CIEKAWOSTKI • ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI