Oleśnickie medale

Tekst w ciagłym przeredagowaniu. Rozwój medalierstwa oleśnickiego jest związany z Wirtembergami (zleceniodawcami) i medalierami - Janem Neidhardtem, Samuelem Pfahlerem i innymi. O wcześniejszych medalach zlecanych przez Podiebradów wiadomo niewiele. Około 1672 r. Jan Neidhardt [2] uznany już medalier śląski pochodzący z Norymbergii, zostaje zatrudniony jako nadworny medalier książąt Sylwiusza Fryderyka i Chrystiana Ulryka (genalogia - panowanie. Po dwóch latach zaczyna funkcjonować mennica książęca i Neidhardt pracuje w niej jako rytownik stempli oraz mincerz i medalier. Jego prawie czterdziestoletnia działalność (od 1672 do roku 1711) obejmuje 51 medali i pamiątkowe monety, do których wykonywał stemple. Oprócz tego projektował prawie wszystkie książęce monety. Wykonywał je w Oleśnicy i Bierutowie (gdzie zamieszkał). Jego syn Johann Georg Neidhardt ur. 1685 r.(1680 ?) w Bierutowie był znakomitym kompozytorem i muzykiem

J. Neidhardt z dużą swobodą komponował [3], [4] swe często bardzo bogate w treści medale, pełne symboliki i wyobrażeń alegorycznych. Chętnie korzystał z obcych wzorów (jak i inni medalierzy śląscy), ale mniej dosłownie.

Jego medale są wykonane głównie ze srebra i złota, nieliczne z brązu oraz przypuszczalnie z cyny. Mają one niewielki format. Ich średnica najczęściej wynosi 35 - 45 mm, przy czym najmniejszy ma zaledwie 24 mm, a największy 68 mm. Kształt medali jest przeważnie kolisty, rzadziej owalny.

Większość z tych prac podpisał Neidhardt inicjałami J. N., które umieszczał dyskretnie na dole awersu lub rewersu. Jedynie na trzech z jego znanych medali było pełne nazwisko artysty. Medali bez sygnatur Neidhardta jest około dziesięciu, oryginalność stylu jest tak oczywista, że nie ma najmniejszych wątpliwości co do ich autora.

Najwięcej medali u Neidhardta zamówili bracia - Sylwiusz Fryderyk i Chrystian Ulryk, sprawujący wspólnie rządy w księstwie. Niektóre egzemplarze wykonał artysta dla Anny Zofii, wdowy po trzecim najmłodszym z braci Juliuszu Zygmuncie i dla ich syna Karola.

Książęta oleśniccy nie byli bogaci, ale medale zamawiali z najcenniejszych kruszców - złota i srebra. Prawie wszystkie wykonane na ich zamówienie medale, przedstawiają liczne wydarzenia lub uroczystości o charakterze rodzinnym. Nawet okazją ku temu był pokaz strzelania ogni sztucznych na zamku w Bierutowie w 1688 r. (na rycinie poniżej).

Długi wykaz medali rozpoczynają egzemplarze wykonane w 1672 r. z okazji równoczesnych zaręczyn Sylwiusza Fryderyka i Chrystiana Ulryka oraz objęcia przez nich rządów w księstwie.

Tematem miniaturowych medali Neidhardta, które książę Sylwiusz przekazał potomstwu były podobizny najbliższej rodziny, zwłaszcza swej ukochanej matki Elżbiety Marii, ojca i teścia. Okazją do wykonania medali była również różnego rodzaju rocznice.

Dużą ilość medali zamówił u Neidhardta również Chrystian Ulryk. Jeden z nich pochodzi z 1672 r. wykonany ze srebra i posiadający średnicę 53,6 mm (w zbiorach Muzeum Medalierstwa w Wrocławiu - gablota I) Okazją do ich wykonania, oprócz hucznie obchodzonych zaślubin księcia, były narodziny i zaręczyny jego dzieci. Na usługach księcia był także po medalier Johan Reinhardt Engelhard

Chcąc zyskać przychylność cesarza, nakazuje książę uwiecznić także zwycięstwo nad Turkami w 1683 r. Śmierć księcia oraz powrót jego syna ze studiów uniwersyteckich były również okazjami do zamówienia medali.

Trzeci brat - Juliusz Zygmunt - książe radziejowski był znany ze skąpstwa, dlatego też nie zamówił żadnego medalu. Uczyniła to dopiero po jego śmierci żona Anna Zofia, uwieczniając medalami śmierć męża oraz początek objęcia rządów regencyjnych (1684 r.) w księstwie bierutowsko-radziejowskim i przyjazd do Bierutowa. Ten medal znajduje się w zbiorach Muzeum Medalierstwa we Wrocławiu w gablocie I, ma średnicę 34,5 mm.

Jej syn Karol, krocząc śladami matki, zamówił u Neidhardta również trzy medale. Były one wykonane z okazji inauguracji swej władzy (1704 r.) w księstwie oraz jego ożenku.
Neidhardt wykonał także dwa medale na zamówienie spoza księstwa. W obu przypadkach były to tzw. szkolne medale nagrodowe.

Medal nagrodowy J. Neidhardta dla szkól wrocławskich w 1699 r. (powiększenie)

Głównym tematem prac są wizerunki ludzi, które znajdują się na 40 medalach, często na obydwu stronach (niestety wiekszość zaginęła).

Neidhardt jest zwolennikiem szczegółowego przedstawienia tematu. Jest to widoczne zwłaszcza na ubiorach przedstawianych postaci, wizerunki osób ukazane są najczęściej w pięknych barokowych perukach. Widać to na medalu (poniżej) przedstawiającym Sylwiusza Fryderyka i Eleonorę Karolinę (Charlottę).

Przedstawione na medalach sceny, mają wyjaśnić umieszczone wokół napisy (na rewersach jak i awersach). Napisy dotyczą najczęściej tytułu przedstawionej osoby, mówią o okolicznościach wykonania, zawierają hasła i różne sentencje. Ponieważ medale były zamawiane głównie z okazji rodzinnych uroczystości książąt, zawierają dużo cennych informacji o narodzinach, zaślubinach, rozpoczęciu panowania, śmierci itp.

Medal z okazji ślubu księcia Sylviusza Fryderyka z Eleonorą Charlottą Mompelgard. Srebro, śr 45 mm, waga 38,15 g, Awers: głowa księżnej na wprost, wokół napis ELEON.CHARL. D. G. DUC.WT. &CAST. ISIL. 0LSN.COM.M. &COLL. D. I. Öt.F. &M. Rewers: zwierciadło wklęsłe na stole, promień słońca pada na postać kobiety na obrazie, powyżej napis: RECIPT & KEDDIT IGNEM. Pod stołem sygn.: I N. Inskrypcja na krawędzi: imię księcia i data ślubu 11. Aug. 1672

Medal z 1677 r. poświęcony 5-leciu panowania Eleonory Karoliny Mompelgard. autor J. Neidhardt. Średnica 55 mmm, waga 75,25 g

Rzadki przypadek - medal wykonany przez dwóch oleśnickich mincerzy Johanna Neidhardta i Samuela Pfahlera. Na awersie popiersie Sylwiusza Fryderyka autorstwa J. Neidhardta (widoczne inicjały JN) 1676 r., popiersie księcia w zbroi i dużej peruce, z głową zwróconą na wprost. Napis w otoku - Sylwiusz Fryderyk z bożej łaski książe Wirtembergii, Tec i na Śląsku Oels. Rewers: Widok Oleśnicy, herb wirtembergów pod mitrą książęcą, napis w otoku QUIS CONTRA NOS SI DEUS PRO NOBIS, (Bog jest z nami, kto chce być przeciwko nam). Napis na szarfie - Olsna in Silesia, niżej data 1676, Inicjały mincerza Samuela Pfahlera - SP, srebro, śr 47 mm, waga 34.40 g. Dziękuję za konsultację Panu Janowi Węcławskiemu z Warszawskiego Centrum Numizmatycznego.

Stosowany skrót: SYLVI(US) FRID(ERICUS) D(EI) G(RATIA) DUX WURTEMB(ERGENSIS) TEC(CENSIS) IN SIL(ESIA) OLS(NENSIS)



Medal owalny 3 2 x 41 mm. waga 17,17 g.

1686 r. Medal poświęcony zgonowi matki Sylwiusza - Elżbiety Marii Podiebrad. Średnica 41 mm, waga 21,69 g

Medal zaślubinowy Chrystiana Ulryka (I), księcia wirtembersko-oleśnickiego z Sybillą Marią saksońsko-merseburską. 1683 r., Srebro, śr. 34,5 mm, waga 17,51 g, Awers : popiersia pary w prawo; wokół napis: CHRISTIAN. VLR. SIBYLLA.MARIA.1683.D.21.OCT. Rewers: kapłanka i kapłan leją olej na ołtarz z płonących serc, poniżej sygn. I N; wokół napis: SIC MIHI IUCUNDIS ADOLESCUNT IGNIB, ARAE

Medal pośmiertny księcia Chrystiana Ulryka. Zmarł 5.04.1704 r.

Poniższy tekst tłumaczył Pan Mirosław Gutowski, któremu serdecznie za to dziękuję.

Książę Chrystian Ulrich (1652 - 1704) zlecił wykonanie tego medalu (przed 1704 r.) z okazji ukończenia studiów przez jego synow - Karola Fryderyka i Chrystiana Ulricha na uniwersytecie we Frankfurcie nad Odrą i ich powrotu do domu. Popiersia obu synów są pięknie wykonane na drugiej stronie medalu. Połączenie rąk obu synów nad wizerunkiem Oleśnicy miało podkreślić ich braterstwo i zgodę. Tutaj także umieszczono herb Wirtembergów. Medal ma średnicę 43 mm i wykonany jest ze srebra.

Książę Christian Ulrich zlecił wykonanie poniższego medalu z okazji porodu jego pierworodnego syna Karla Friedricha w 1690 roku. Całe księstwo prezentuje się na nim jako krajobraz z miastami (m.in. Trzebnica, Psie Pole, Oleśnica, Bierutów i inne). Nawet nie zapomniano o płynącej obok Bierutowa rzece Waide (Widawa ). Ponad tym krajobrazem widzimy gwiazdę i obok czytamy: IL LUXIT = ona wyszła. W ten sposób symbolizowano nowo urodzonego księcia. Wielokrotnie skracany napis po łacinie brzmi: Temu Księciu i Panowi Karolowi Frydrykowi, księciu Wirtembergi, Teck, Öls i Bernstadt urodzonemu w Merseburg anno 1690, dnia 17 lutego. (Wirtemberg pisano do 1803 roku z jednym T). Z porównania dat z obu powyższych medali wymika, że Karol Fryderyk skończył studia w wieku 14 lat !?

Poniższy medal wykonano w 1701 roku. Na górze herb Wirtembergów - niżej zarys Oleśnicy od strony dawnej bramy wrocławskiej. Z lewej bowiem pokazano zamek, potem pojawiają się: kościol zamkowy, ratusz, wieża ratuszowa itd. Widzimy też trzy bramy miejskie z wieżami i mostami przez fosę. Na pierwszym planie pokazano kościół św. Anny z cmentarzem i częścią przedmieścia. Na drugiej stronie medalu pokazano popiersia Christiana Ulricha i jego żony.

Medale wybite za czasów panowania księcia Karola Krystiana Erdmanna

Poniżej medal wybity w 1745 r. z okazji objęcia księstwa oleśnickiego przez Karola Krystiana Erdmanna (napisy wymagają przetłumaczenia).

Średnica 32 mm, waga 10,38

Poniżej medal wybity z okazji ślubu córki ostatniego księcia wirtemberskiego z linii oleśnickiej - Fryderyki Zofii Charlotty Augusty (ur. 1751 r.) i Fryderyka Augusta, Welfa z linii brunszwicko-lüneburskiej (ur. 1740 r.). Napisano na nim: W górze - Fortes sic junguntur fortibus. Niżej - In memoriam diei festi celebrati 1768 d.6. Sept. IGH Johann Gottlieb Held z Wrocławia

Średnica 43,5 mm; waga 28,5 g

Poniżej medal wybity na cześć zmarłej 4 listopada 1789 r. Fryderyki Zofii Charlotty Augusty

Średnica 38 mm, waga 19,9 g

Medale z okazji złotych godów Karola Krystiana Erdmana autorstwa Antona Koeniga (wg danych z Muzeum Medalierstwa).

Medal z okazji złotych godów Karola Krystiana Erdmanna, księcia wirtembersko-oleśnickiego, 1791r., Srebro, śr. 43 mm, waga 28,10 g. Awers: popiersia małżonków w lewo; wokół napis: CARL. CHR. ERDM. H.z.O.GEB 1716 MARIA SOPH. WILH. GEB. 1721 Rewers: na podeście kolumna z koroną, napis: DEM EDELSTEIN FURSTNPAARE ERRICHTET DIES AM TAGE IHRER EHELICHEN JUBELFEIER DIE LIEBE DER STAENDE DEN 8. APRIL 1791 Medal z okazji złotych godów Karola Krystiana Erdmanna, księcia wirtembersko-oleśnickiego, 1791r., Srebro, śr. 36 mm, waga 14,68 g, Av.: popiersia małżonków w lewo; wokół napis: CAR: CHR: ERDM: H:z W:O: GEB: 1716 MARIA SOPH : WILL: GEB: 1721 Rv.: napis w jedenastu wierszach: HERZOGL. 50 JAHRIGES VERMAEHLUNGS JUBILAEUM WURDE V0N OELSNISCHEN FURSTEN BINNEN 500 JAHREN NUR EINMAHL GEFEYERT DEN 8 APRIL 1791

Poniżej medal pośmiertny księcia Karola Krystiana Erdmanna.

Średnica 29,5 mm, waga 7,45 g.

Również medal pośmiertny wybito Marii Sophii Wilhelminie - żonie księcia Erdmanna w 1793 r. średnica 29,3. Autorstwo Johann Gottfried Held (ojciec i syn).

Medal poświęcony objęciu księstwa brunszwicko-oleśnickiego 1 września 1973 r.

Medale Podiebradów

Medal poświęcony Karolowi I 1525 r.

Medal okolicznościowy z 1585 r. Karol II (1548-1617) i jego żona Elżbieta Magdalena z księstwa legnicko-brzeskiego. Waga 15,58 g

Anna Zofia księżniczka Sachsen-Altenburg - pierwsza żona Karola Fryderyka.
Napisy na medalu: Av: ANNA SOPHI:G.M.Z.BHZ Rv: EN DIEU MON ESPERANCE  EN TOUTE ADVERSITEZ 1618 (W Bogu moja nadzieja w każdej przeciwności - tłum. Elżbieta Nienałtowska. Paryż).

Medal poświęcony objęciu przez księcia Henryka Wacława Podiebrada - księstwa bierutowskiego w 1617 r. (na medalu podano datę 1618 r.)

Medal pośmiertny z 1636 r., poświęcony Henrykowi Wacławowi, autorstwa H. Wenzla i H. Ridigera;
Av.: popiersie księcia i napis otokowy w dwóch wersach:
//HENRIC WENCLESL DUX SIL MONST OLSN// VTRIVSQ SIL SVPREM CAPIT//
Rv.: alegoria Ducha św., pod nią ukoronowane serce i napis otokowy:
SVEFICIT MIHI GRATIA TVA DOMINE 1636;
srebro, średnica 33, 5 mm. Medal w posiadaniu W. Piechówki.

---

Literatura:
1. Pięć wieków medalierstwa śląskiego. Wyd. Muzeum Śląskie w Gorlitz 1999 r. Tekst i zdjęcia F.P. Maercker
2. Przybył J. Jan Neidhardt. Nadworny medalier książąt oleśnickich. Kwartalnik Powiatu Oleśnickiego nr 1(6) 2003
3. Więcek A. Dzieje sztuki medalierskiej w Polsce. Kraków. 1989.
4. Więcek A. Medale Piastów Śląskich. Warszawa 1958 r.
5. Carus W. Unsere Heimat auf Münzen und Medaillen. Oelser Heimatblatt. Dezember 1966, February 1967.
6. http://www.wcn.pl/aukcje/32/index.htm

Medal wirtembergów, Neidhardt
http://www.uni-tuebingen.de/uni/qvo/at/attempto12/text12/att12_culture4.html (tekst)

Znany jest order księcia Fryderyka Augusta von Braunschweig-Oels z 1792 r. http://www.medals.org.uk/brunswick/brunswick022.htm

Spis medali i monet olesnickich Olsnographia T1. s.546 (294)

Od autora • Początki miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Würtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Inne zabytki
Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herb księstwa • Inne herby • Drukarnie
Książęce krypty • Kary i pręgierz • Pomniki • Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki w 1945 r.
Renowacje zabytków • Kalendarium • Biografie historyczne • Zasłużeni dla Oleśnicy
Artyści oleśniccy • Autorzy • Inni artyści • Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Zagadki
Ciekawostki • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Galeria • Wydawnictwa oleśnickie
Bibliografia • Linki • Podziękowania • Zobacz księgę gości • Dopisz się do księgi
Napisali o nas