Kościół NPMarii i św. Jerzego

Kościół p.w. NP Marii i św. Jerzego jest jednym z ciekawszych zabytków budownictwa kościelnego w Polsce. W początkach swego istnienia, aż do 1505 roku, były to dwa oddzielne kościoły pobudowane jeden obok drugiego, ze współną ścianą.

Początek ich powstania sięga drugiej połowy XIII wieku, a najpóźniej jego końca. Szpital św. Jerzego (w obecnym rozumieniu - przytułek) jest wzmiankowany w dokumentach z 1301 i 1307 r. (pisano o dziesięcinach ze wsi Gęsia Górka, które należały do tego szpitala), czyli mógł powstać wcześniej. Od początku, pomimo braku poświadczeń w literaturze, była z nim z pewnością związana kaplica pod tym samym wezwaniem. Taka była wówczas średniowieczna praktyka.

Opiekę nad szpitalem sprawowali zakonnicy - Augustianie. Wiadomo z dokumentów z 1340 r. że przy klasztorze Augustianów znajdowała się szkoła niższego stopnia, która cieszyła się pozytywną opinią i miała poziom dobrej szkoły średniej.

W drugiej połowie XIV wieku (niekiedy podaje się datę 1340 r.) kaplica św. Jerzego stała się po rozbudowie kościołem pod identycznym wezwaniem, po tym jak w roku 1372 księżna Eufemia (Ofka) dostarczyła kanonikom regularnym na ten cel niezbędnych funduszy (roczny czynsz 10 grzywien z ław chlebowych w Oleśnicy. Z tego 6 grzywien miała otrzymać prepozytura i szpital).

Księżna Eufemia wspólnie ze swoim synem Konradem II w 1376 r., ufundowała także kaplicę pod wezwaniem św. Krzyża i NMP, którą dobudowano od południa do kościoła św. Jerzego (z którym miała wspólną ścianę), wchodzącego w skład prepozytury augustianów.

W roku 1380 książę Konrad II ufundował w Oleśnicy opactwo benedyktynów słowiańskich pod wezwaniem Bożego Ciała. Otrzymało ono m.in. kaplicę św. Krzyża i NMP, po rozebraniu której przystąpili benedyktyni do budowy kościoła p.w. Bożego Ciała. Jego budowę zakończono prawdopodobnie na przełomie XIV i XV stulecia. Wieżę kościelną wybudowano ok. 1400 r. Po przejęciu kościołów św. Jerzego i Bożego Ciała przez protestantów, temu ostatniemu po części przywrócono dawne wezwanie, a więc NMP.

Benedyktyńscy ,,bracia słowiańscy" - zwani tez "głagolaszami" to odłam zakonu, który w Pradze, w klasztorze Emaus, za czasów Karola IV wprowadził obrządek liturgiczny tzw. słowiański, według św. Cyryla i Metodego - czyli odprawiano liturgię w języku staro-cerkiewno-słowiańskim (choć w Europie językiem liturgicznym była łacina).

Dochowały się dokumenty wymieniające nadania, którymi książę obdarzał swoją fundację. Benedyktyni uzyskiwali dochody z kościoła parafialnego w Przeczowie, gdzie jeden z zakonników pełnił funkcję proboszcza, dochody z młyna na rzece Swierzynie, z przynależnym do tego prawem rybołówstwa, i połową dochodów z młyna w Bogusławicach i części wsi. W dokumencie fundacyjnym mieli oni zagwarantowaną ograniczoną zgodę proboszcza na głoszenie kazań. Bowiem mogli oni sprawować funkcje duszpasterskie tylko w wielkie święta (Wielkanoc, Zielone święta, Wniebowzięcie, Boże Narodzenie) oraz w 4 inne dni, w które wystawiano relikwie.

Nie wiadomo, dlaczego Konrad II ten właśnie zakon osadził w Oleśnicy. Czy była to próba ograniczenia wzrostu znaczenia zakonników i księży narodowości niemieckiej. A może naciski króla (starosty) czeskiego? Ten sam zakon znalazł się także w Krakowie.

Sto dwadzieścia lat przetrwał zakon "Braci słowiańskich" w Oleśnicy. Zakonnicy jeszcze w 1425 r. służyli w języku starocerkiewnosłowiańskim. Nie rozwijał sią jednak on pomyślnie, liczba zakonników zmniejszała się coraz bardziej i wreszcie w 1505 r. biskup wrocławski Jan Turzo przyłącza kościół i klasztor do prepozytury augustianów. Wtedy też obie budowle połączono w jeden kościół (poprzez wyburzenie współnej ściany), a ołtarz główny ulokowano na północnej ścianie kościoła św. Jerzego. Po wprowadzeniu protestantyzmu w Oleśnicy (1538 r.) - zakonnicy augustiańscy (w liczbie 4-ch) opuszczają klasztor, który stał się przytułkiem. Być moze w tej roli służył do 1555 r., gdyż wówczas kościół NMP stał się protestanckim.

Całkowitej odbudowy kościoła św. Jerzego dokonano w roku 1609, a do kościoła NP Marii od strony południowej dobudowano nową kruchtę. W 1703 r. książę Krystian Urlyk funduje ołtarz, ambonę (jest ona elementem ołtarza - na poniższym zdjęciu widać ją nad obrazem) i lożę książęcą. W XVII i XVIII w. wyburzono zabudowania klasztorne, znajdujące się obok kościołów.

Podaje się, że w kościele św. Jerzego (zwanego też kościołem górnym - czy kościół NMP był dolnym?) w 1690 r. umieszczono nagrobek (epitafium?) Jerzego Bocka, podając na nim najważniejsze wzmianki z jego życia i podkreślając jego zasługi.

W 1720 - 1721 Michael Engler buduje dla kościoła pierwszy instrument zbudowany samodzielnie (najsłynniejszym dziełem Michaela Englera były wielkie organy w kościele św. Elżbiety we Wrocławiu zbudowane w latach 1752 - 1761). Na wykonanie samego prospektu organowego wypłacono budowniczemu 210 talarów. Wiadomo, że instrument ten był restaurowany w 1939 roku przez firmę Sauera z Frankfurtu nad Odrą. Spłonął całkowicie podczas działań wojennych w 1945 roku.

Dzięki wsparciu finansowemu księcia Fryderyka Augusta - gotycka wieża kościelna w 1799 r. otrzymuje nowe zwieńczenie w stylu neogotyckim (wg. Z. Podurgiela), które dotrwało do naszych czasów. Hełm jest skopiowany (projekt Jerzy Wilhelm Heller - architekt książęcy) ze zwieńczenia wieży kościoła NP Marii na Aleksandplatz w Berlinie.

Od XVI w. po ok.1780 r. (podaje się też inne daty) w tym kościele odbywały się nabożeństwa protestanckie dla Polaków. Po 1850 r. (tj. po pojawieniu się w Oleśnicy większej ilości wojska pruskiego i ogłoszenia Oleśnicy miastem garnizonowym) - kościół pełnił rolę garnizonowego. Na zdjęciach z 1920 r. można zobaczyć wnętrze kościoła z lożą [1], ołtarzem [2], organami [3] oraz zabytkową rzeźbą z XVI w. - św. Jerzego [4], [5]. Także tam znajdowało się epitafium członka dworu książęcego (silberkämmerer) Michalela Duquesne i jego żony, z początku XVII w.

Na zewnątrznym murze kościoła NM Panny umieszczono płytę epitafijną z 1629 r. z herbem i tekstem możliwym do identyfikacji (na płycie widać ślady trafienia pociskami, pomimo znacznego zniszczenia kościoła - płyta zachowała się w dobrym stanie).

W roku 1832 powstało na Śląsku duszpasterstwo wojskowe, podporządkowane polowemu proboszczowi armii i dlatego po 1850 r. kościół stał się garnizonowym, gdy powołano garnizon oleśnicki.

Do 1823 roku przy kościele znajdował się cmentarz. Wiele płyt nagrobnych z tego cmentarza było wmurowanych w ścianę muru miejskiego. W 1960-1970 roku płyty zostały zdjęte i zakopane pod murem.

W 1933 r. wykonano gruntowny remont kościoła. 24/25 stycznia 1945 roku kościół spłonął. Wraz z nim cały wystrój oraz parę drewnianych figur gotyckich, empory, loża i organy, kilka nagrobków. Pozostała tylko wieża z licznymi uszkodzeniami, uratowano fragment gotyckich stall, które przeniesiono do kościoła zamkowego.

Razem z kościołem spłonęły złożone do bezpiecznego przechowania (tzw skrytka Grundmanna - Niemiecki Konserwator Prowincji Dolnośląskiej, Günther Grundmann) akta miejskie Wrocławia oraz ta część Herbarium Silesiacum (Zielnik Śląski), która trafiła do kościoła jesienią 1944 r. z Uniwersytetu Wrocławskiego.

Kościół garnizonowy ok. 1930 r.	Kościół po wojnie. Fot. nieznanego autora - prawdopodobnie oleśnickiego

W latach 1966-1970 na zlecenie Urzędu Miasta wykonano nowe dachy, odrestaurowano mury i dokonano remontu zabezpieczającego wieży. Tym samym zabezpieczono zabytek i zlikwidowano jedną z wielu powojennych ruin miasta. Kościoły ponownie przedzielono ścianą. Kościól NMP służy obecnie wyznawcom prawosławia. Poniżej zdjęcie z obchodów Bożego Narodzenia w oleśnickim kościele prawosławnym.

fot. Krzysztof Dziedzic

W 2001 r. Zarząd Miasta Oleśnicy zlecił częściowy remont nieużytkowanego kościoła św. Jerzego. Uzupełniana była brakująca na znacznych połaciach dachówka. Na dach kładziono dachówkę mnich-mniszka - taką samą jak poprzednia.

Wokół kościoła (z wyjątkiem jego frontowej części) była kładziona opaska betonowa, chroniąca obiekt przed zagrażającą mu wilgocią. Uzupełniono wyrwy w ceglanych ścianach. Wstawiana jest specjalnie wypalana cegła, robiona na zamówienie. Analogiczna do cegły gotyckiej z jakiej zbudowano kościół

Prawdopodobnie podjęto już decyzję o przekształceniu kościoła w salę koncertową (wystawienniczą), co nada jednemu z najstarszych obiektów oleśnickich odpowiednią rangę.

Obecnie wejście do kościoła posiada metalowe wrota chroniące wnetrze przed niepowołanymi gośćmi. Niekiedy (bardzo rzadko) odbywają się w nim wystawy. Na zewnątrz w dalszym ciągu odbywają się spotkania sympatyków taniego wina. Ściana czołowa w pobliżu wejścia, ulega niszczeniu na skutek braku rynny.

Literatura:

Pyzik Jerzy Andrzej. Kościelne nieścisłości. Panorama Oleśnicka nr 5 czerwiec 1995 r.
Starzewska M. Oleśnica. Ossolineum. Wrocław 1963 r.
Oleśnica, Bierutów i okolice. Katalog zabytków sztuki w Polsce. PAN. Warszawa 1983
Przyłęcki Mirosław. Najcenniejsze zabytki Oleśnicy. Zapiski oleśnickie nr 2. 1995
Jóźwiak (Helińska) Marzena. Oleśnica w średniowieczu. Praca magisterska. Wrocław 1997
Drożdżewska Agnieszka. Zycie muzyczne w Oleśnicy w XIX w. Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr Marii Zduniak Wrocław 2004

Od autora • Początki miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Würtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Inne zabytki
Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herb księstwa • Inne herby • Drukarnie
Książęce krypty • Kary i pręgierz • Pomniki • Wojsko w Oleśnicy • Numizmaty • Walki w 1945 r.
Renowacje zabytków • Kalendarium • Biografie historyczne • Zasłużeni dla Oleśnicy
Artyści oleśniccy • Autorzy • Inni artyści • Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Zagadki
Ciekawostki • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels • Galeria • Wydawnictwa oleśnickie
Bibliografia • Linki • Podziękowania • Zobacz księgę gości • Dopisz się do księgi
Napisali o nas