Zamek do 1945 r.
Herb rodu Hohenzollern

Następca tronu Fryderyk Wilhelm Mikołaj (1831-1888)

Po 11 lutym 1885 r. zamek miał być siedzibę każdego królewsko-cesarskiego następcy tronu w Prusach i Cesarstwie Niemieckim. Lenno oleśnickie staje się lennem tronowym. Aby przygotować zamek na zamieszkanie następcy tronu Fryderyka Wilhelma Mikołaja Karola Hohenzollerna, przeprowadzono w 1885 r. w Pałacu Wdów naprędce, niezbędne prace remontowe. Przede wszystkim założono w nim ogrzewanie i oświetlenie (być może, że gazowe - nie pozostał po nim żaden ślad). Potem także odnowiono niektóre pomieszczenia zamku. Wcześniej, bo już w 1875 r. założono w zamku system wodociągowy, oparty o własne ujęcie wody.

Następca tronu odwiedza po raz pierwszy zamek 27 czerwca 1885 r. Kiedy w 1888 r. staje się cesarzem Fryderykiem III i po 99 dniach panowania umiera - kolejnym następcą tronu w wieku 6 lat zostaje Fryderyk Wilhelm Viktor Ernest Hohenzollern i tym samym 14 listopada 1888 r. prawo do zamku w Oleśnicy.

Rozpoczynają się wówczas prace remontowe, przygotowujące zamek dla potrzeb następców tronu.

Pierwsza faza remontu, pod kierownictwem architekta - Królewskiego Powiatowego Inspektora J. Maasa, odbywa się w latach 1891-1904. Nie jest wiadomo, jaką rolę spełniał znany architekt wrocławski Hans Poelzig (1869-1936), któremu przypisuje się plany modernizacji zamku w 1903 r. Znane są jedynie jego projekty modernizacji kościoła zamkowego.

W czasie tego remontu zmieniono stary hełm wieży głównej na nowy, wzorowany na barokowym hełmie kościoła Świętej Trójcy. Zmienino hełm wieży nad klatką schodową na bardziej prosty. Umieszczono ponownie rzeźby lwów na galeryjce wieży. Jeden z nich (pokazany z lewej) trzyma tarczę z nowy napisem głoszącym, że książę Jan w roku 1561 nakazał wykonanie galeryjki i figur kamiennych. Inna figura lwa trzyma tarczę z datą renowacji.

Także po 1891 r. odnowiono sgraffita [1], [2], [3] zewnętrznej ściany skrzydła wschodniego. W 1899 r. przeniesiono niektóre urzędy z zamku do nowo wybudowanego budynku (widoczny z prawej strony). Na zewnątrz zamku, na połączeniu skrzydła południowego i wschodniego zburzono starą prostokątna klatkę schodową (ok. 1891 r.) i wybudowano po kilku latach (ok. 1900-1906 r.) ośmiokątną, istniejącą do dzisiaj (obecnie nie spełniają już swojej zasadniczej roli).

Przed 1898 r. zamek w literaturze niemieckiej nazywano niekiedy piastowskim (Piasten-Schloss), po 1899 r. już tylko zamkiem następcy tronu (Kronprinzliche schloss). Następca tronu po raz pierwszy odwiedza zamek w 1900 r., jednak bardziej jest zainteresowany polowaniem w lasach należących do lenna. Drugi raz na dłużej przybywa do Oleśnicy 25 maja 1902 r. Po małżeństwie (1905 r.) następcy tronu Fryderyka Wilhelma z Cecylią, księżniczką meklembursko-szwerińską, przeprowadzono na ich przyjęcie drugą fazę remontu zamku (1905-1906 r.). Wtedy to zmieniono znacznie rozwiązanie łącznika Zamek-Pałac. Poprzednie rozwiązanie istotnie różniło się od obecnego.

Sam wjazd na dziedziniec zamku przemieszczono (1906 r.) na środek skrzydła północnego. Ułatwiło to wjazd karet do zamku i pozwoliło stworzyć w objętości starej bramy - nową klatkę schodową, zapewniającą wygodne ciągi komunikacyjne. Stary wjazd jest widoczny na poniższej grafice oleśnickiej artystki Helmy Fischer i na poniższych zdjęciach. Na aktualnej ilustracji - widać stare wejście "zaślepione" oknem i te przebite - nowe - z lewej.

 
Skrzydło północne i wschodnie na
widokówce autorstwa Helmy Fischer.
Zamek ok. 1904-1905 r. Nastąpiło wiele zmian. Ganek już nie jest zadaszony
Zamek pomiędzy 1905-1906 rokiem

Ponadto na ilustracjach z 1898-1906 (m.in. na powyższych) widać:

Przed 1905 r. Widoczne wejście na ganek(1) ze skrzydła północnego. Widoczne wejście do wieży (2). Wieżyczka jeszcze nie ma hełmu.
Po 1905 r. Wieżyczka z hełmem (3). Wejście (1) przebudowane na okno. Wejście do wieży przebudowane na okno. Wejście na ganek tylko poprzez drzwi przy wieży zamkowej

Tuż nad wejściem do wieży umieszczono herb księstwa oleśnickiego! A miał się on pojawić, zdaniem historyków piszących o zamku, dopiero po przeniesienu bramy w nowe miejsce. Kolejna zagadka.
Widoczny jest dokładniej (kliknij, aby powiększyć) renesansowy portal drzwi na pierwszym piętrze skrzydła północnego (nad wejściem). Po tym, jak główne wejście do zamku stało się klatką schodową (włącznie z pomieszczeniami leżącymi na I i II piętrze) - drzwi straciły rację bytu i w ich miejscu pojawiło się okno. Stary portal został chyba gdzieś przeniesiony.

Na ilustracji [3] widać Pałac Wdów przed remontem w 1901 r. (zamurowane niektóre okna, inne rozwiązanie "daszków" wykuszy) i istniejący drewniany wykusz w klatce schodowej pałacu. Zdaniem pana M. Delimata - był to stary "wykusz-ubikacja". Pokazywano go na ilustracjach już ok. 1850 r. Widoczony jest komin nad wykuszem pałacu na pierwszym piętrze. Sugeruje to, że wewnątrz był jakiś piecyk. Może do podgrzewania wody do mycia.

Na zewnątrz Pałacu wybudowano ok. 1905 r. małą przybudówkę. Zainstalowano w niej WC na II i III piętrze. Na obecnie istniejących planach, to rozwiązanie jest pokazane błędnie

Pałac przed dodaniem przybudówki. (przetworzenie zdjęcia z prawej)
Pałac po dodaniu przybudówki

Remontowano drewniane więźby i pokrycia dachów, restaurowano sgraffitowe dekoracje fasad, zwłaszcza skrzydła północnego i Pałacu Wdów. W tzw. Sali Rycerskiej (wcześniej zwanej Myśliwską) w skrzydle wschodnim - powiększono okna, podniesiono sufit i dodano balkon z wejściem od strony zewnętrznej klatki schodowej. Podniesienie sufitu spowodowało duże zmiany w salach na następnym piętrze.

Uporządkowano teren wokół zamku.Wykonano alejki i wszelkie drogi wybrukowano. Założono ogrodzenie. W literaturze oleśnickiej podaje się, że przekuto wówczas tarczę z orłem piastowskim, umieszczoną pod figurą tarczownika nad przejazdem bramy skrzydła północnego. Nie jest to jednak orzeł piastowski a orzeł askański (brandenburski) związany z Hohenzollernami i innymi rodami niemieckimi. Tak więc, wykonano nową płaskorzeźbę herbową dla ozdobienia nowego wjazdu do zamku.

W 1905 r. rozpoczęto pod kierownictwem wybitnego ogrodnika Alfreda Menzla projektowanie nowego wystroju parku zamkowego. W tym też czasie (w 1905 r.) zlikwidowano staw tzw. wałowy (przylegający do zamku od strony zachodniej) i na jego terenie urządzono zamkowy ogród warzywny. W dalszym ciągu sukcesywnie osuszano stawy od strony południowej. Na planie z 1928 r. już nie istnieje żaden z nich. Na podzamczu przepływa jedynie rzeka Oleśnica.

Po małżeństwie (1905 r.) następcy tronu Friedricha Wilhelma z księżniczką meklembursko-szwerińską Cecylią, na kominku w Pałacu wdów pojawiły się w 1906 r. herby królestwa Prus i Mecklemburgów oraz monogram WC, będący skrótem od imion Wilhelm i Cecylia. Natomiast wówczas główne pomieszczenia książęce, znajdowały się w skrzydle południowym.

Stan z 1899 r.
Stan z 1928 r.

Od czasów Podiebradów, na południowej stronie zamku, za fosą i rzeką Oleśnica znajdował się ogród kuchenny (warzywny) - Küchengarten (pokazany na powyższej lewej mapce). W połowie XIX w. w prasie oleśnickiej pojawiają się ogłoszenia o sprzedaży sadzonek drzewek i kwiatów z ogrodu zamkowego. Po 1905 r. po osuszeniu stawu wałowego (Wallteich), stał się on ogrodem warzywnym (prawa mapka). Dotychczasowy ogród zapewne przeznaczono pod zabudowę. Sukcesywnie trwa osuszanie stawu zamkowego (Schlossteich). Przed 1928 r. już nie istnieje.


Fosa przed zasypaniem po 1945 r. i wykonaniem obecnej drogi do zamku za łącznikiem

Zamek miał stanowić letnią rezydencję oraz miejsce zimowego odpoczynku pary książecej i ich dzieci. Latem para książęca korzysta również z pałacyku myśliwskiego w Ligocie Małej. Dla następcy tronu, lenno oleśnickie stanowi głównie miejsce polowań (dorosłe już dzieci w wywiadach dla Sterna w latach 60-tych, ze szczególnym sentymentem wspominały coroczny zimowy odpoczynek i święta w zamku oleśnickim).
W czasie I Wojny Światowej w zamku mieścił się lazaret. Z prawej stempel z widokówki z 1915 r. Na zdjęciu z lewej (Przedbramie) widoczna jest zamurowana brama dla pieszych, w celu wykonania pomieszczenia dla bramnego (odpowiedzialnego za otwieranie bramy). Ten widok jest pokazywany na zdjęciach już w 1890 r. Być może, że pomieszczenie to było wykonane w związku z remontem zamku. Powyżej pomieszczenia widoczny jest metalowy komin od prowizorycznego ogrzewania, a za bramą widać drzwi do pomieszczenia. W prześwicie bramie jezdnej daje się zauważyć metalowy ogranicznik maksymalnej wysokości pojazdów konnych, pokazujący wysokość następnej bramy. Dalej cały ciąg dawnego przejścia jezdnego jest wygrodzony niskim parkanem. Z tego przejścia można było wejść bezpośrednio do pomieszczenia parteru Pałacu Wdów (było tam przejście, już zamurowane, widoczne podczas niedawnego skucia tynku).

Po klęsce Niemiec w 1918 r. i abdykacji cesarza, w listopadzie 1918 r. żona następcy tronu musi opuścić 176. pokojowy pałac Cecylienhof w Poczdamie i z czworgiem dzieci przenosi się do Oleśnicy (dwójka starszych dzieci pozostaje w Poczdamie). W 1919 r. zamek oleśnicki wyposażono w meble przywiezione z Cecilienhof. Księżniczka Cecylia hoduje psy rasy skye terriery z przydomkiem "von Schloss Oels" i zajmuje sie grą na pianinie. Były następca tronu przebywa od 1918 w Holandii, skąd wraca 9 (11?) listopada 1923 r. Po 2 tygodniowym pobycie w Oleśnicy wrócił do Poczdamu.

W 1926 r. dobra lenna oleśnickiego, wraz z zamkiem, zostały przekazane byłemu następcy tronu na własność. Wtedy także odzyskuje pałac Cecilienhof i w nim zamieszkuje wspólnie z żoną. Od tego czasu do 1945 r., zamek oleśnicki stanowi tylko miejsce ich letniego i zimowego, świąteczno-noworocznego wypoczynku. Księżna Cecylia, ze względu na ciągłe miłostki męża (także podczas jego pobytu w zamku) - obecnie jest nazywana "pruską Lady Di".

W Oleśnicy żenią się dzieci pary książęcej np. Hubertus Karl Wilhelm von Prussia żeni się w Oleśnicy 29.12.1941 roku (i rozwodzi w 1943 r.) z Marią Frn von Humboldt-Dachroeden. W dalszym ciągu park - Fasanerie jest dobrze utrzymywany, ogrodzony, a alejki są wysypane żwirem. W nocy jest chroniony. Brama w skrzydle południowym zamku pozostaje zazwyczaj otwarta i służy do przejścia na teren parku. W 1940 r. zamek od strony północnej jest otoczony (jak dawniej) drewnianym płotem. Przy łączniku pałacu z kościołem wybudowano jakąś przybudówkę gospodarczą.


Przybudówka przy łączniku i płot otaczający teren zamkowy

Wg niektórych źródeł niemieckich - w okresie międzywojennym trwały w zamku ciągłe prace konserwacyjno-remontowe i przebudowy. Księżniczka Cecylia jest jeszcze w zamku 21 stycznia 1945 r., prosi dowódcę 269 dywizji o wydzielenie samochodów do przewiezienia cennego wyposażenia. Taką zgodę otrzymuje (informacja pochodzi od Pawła Szczegodzińskiego).

Dalej - Zamek po 1945 r.

Literatura

Bimler Kurt. Die schlesischen massiven Wehrbauten. 3 Fsm. Ols kr. Ols, Gross Wartenberg, Militsch, Trebnitz, Wohlau, Steinau. Breslau 1942.
Das Buch der Stadt Oels in Schlesien / hrsg. vom Magistrat der Stadt Oels in Schlesien anläßlich des 675 jährigen Stadtjubiläums. Bearb. vom Schlitzberger. Berlin. 1930
Guerquin B. Zamki w Polsce. Arkady. Warszawa 1984.
Katalog zabytków sztuki. Oleśnica. Bierutów i okolice. PAN. W-wa. 1983
Kajzer L., Kołodziejski S, Salm J. Leksykon zamków w Polsce. Arkady Warszawa - 2001
Łuczyński R. Zamki i pałace Dolnego Śląska. Wrocław i okolice. Wrocław 1999.
Nienałtowski M. Podurgiel Z. Zamek książęcy w Oleśnicy. Oleśnica 2005.
Przyłęcki M. Najcenniejsze zabytki Oleśnicy. Zapiski Oleśnickie nr 2 z 1995
Przyłęcki M. Zamek w Oleśnicy. Towarzystwo Przyjaciół Miasta Oleśnicy. Wrocław 1989
Przyłęcki M. Zamek w Oleśnicy. Panorama Oleśnicka nr 27, 29,31, 33, 34 z 1994
Oelser Heimatblatt oraz Oelser Heimatkreisblatt. Roczniki ze zbiorów Działu Dokumentów Życia Społecznego PiMBP w Oleśnicy
Skibińska J. Studium historyczno - architektoniczne zamku w Oleśnicy. PKZ Wrocław 1958 r.
 

 


 

 

 

 

 

 

Od autora Lokacja miasta Oleśnica piastowska Oleśnica Podiebradów Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów
Oleśnica po 1885 r. Zamek oleśnicki Kościół zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Oleśnicy Herby księstw Drukarnie Numizmaty Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica Wojsko w Oleśnicy Walki w 1945 roku Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasłużeni dla Oleśnicy Artyści oleśniccy Autorzy Rysowali Oleśnicę
Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy Co pod ziemią? Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie Recenzje Bibliografia Linki Zauważyli nas Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Odeszli Opisy wybranych miejscowości
Szukam sponsora do wydania książki o zamku oleśnickim
CIEKAWOSTKI ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI

Notatki: Dobra Wilhelma obejmują 7877 ha ziemi, 4894 ha lasów i 13 rittergut - folwarków szlacheckich.

http://www.cesarskaeuropa.pl/nastepca_tronu.html