Marek Nienałtowski
Obrońcy miasta - bractwo strzeleckie (kurkowe)

Zapewnienie bezpieczeństwa miastu i zamieszkującej w nim ludności było jednym z podstawowych obowiązków, jakie spoczywały na jego władzach. W pierwszym, polokacyjnym okresie, nad prawidłową i skuteczną realizacją tego zadania czuwał wójt. Po 1407 r. odpowiedzialność za obronę miasta i spokój jego mieszkańców przeszła w ręce rajców oleśnickich, regulujących całokształt życia miejskiego.

rys. Zbigniew Podurgiel

Po wybudowaniu murów miejskich, baszt, bram itp. - do pełnienia służby patrolowej i wartowniczej na murach oraz w basztach i bramach miejskich (a w przypadku napaści zbrojnej do czynnej ich obrony) zobowiązani byli mieszkańcy - głównie członkowie cechów rzemieślniczych, którym burmistrz wraz z rajcami powierzyli strzeżenie wyznaczonych fragmentów fortyfikacji. Każdy cech miał obowiązek przygotowania i uzbrojenia ludzi do obrony miasta. Dlatego zadaniem cechu było staranie się o zakup różnego sprzętu wojskowego. Każdy zgłaszający chęć wstapienia do cechu musiał posiadać podstawowe uzbrojenie, którym był hełm i miecz, ewnentualnie dodatkowo łuk, kusza, włócznia, halabarda, a bogatsi muszkiet. Członkowie cechów byli sprawni w swoim rzemiośle, a niezby sprawni w rzemiośle wojennym. Dlatego konieczne były ćwiczenia w strzelaniu do celu z łuków, potem z kusz i w XVI wieku z broni palnej. Ćwiczenia te odbywały się kilka razy w roku, powstawał szczególny rytuał - opracowywano zasady ćwiczeń w strzelaniu, warunki bezpieczeństwa, rodzaje tarcz strzelniczych, sposób oceny, rodzaje nagród za celność strzelania. kary za nieobecność na strzelnicy itp. Z czasem ten rytuał - kodyfikowano, zapisywano i stawał się on zwyczajowym prawem. A strzelcy łączyli się w grupy i zaczęli przyjmować nazwę bractwa strzeleckiego. Wielkim zwolennikiem tego bractwa był ostatni Piast oleśnicki Konrad X Biały. Już wówczas musiały istnieć ich zalążki na ziemi oleśnickiej. Formalnie bractwo powstało w Oleśnicy w 1511 r. za czasów Karola I Podiebrada. Aby mogli oni skutecznie wypełniać swe obowiązki, konieczne było stałe ćwiczenia posługiwania się bronią.

Strzelano do imitacji koguta (kura) wykonanego w glinie lub do tarczy. Udział w zawodach strzeleckich brało prawie całe miasto. Zawody te były rodzajem festynu ludowego, a każdy mieszczanin mógł przy tej okazji znaleźć dla siebie rozrywkę. Zawody bractwa strzeleckiego, które odbywały się w we wtorek po Zielonych Świątkach stawały się prawie świętem miejskim.

Przed zawodami strzelcy gromadzili się w kościele, z którego udawali się na strzelnicę w pochodzie przez miasto. Udział w zawodach strzeleckich dla młodych rzemieślników był obowiązkowy. Liczba zawodników była uzależniona od liczebności cechu, starsi cechu zaś mieli obwiązek prowadzenia list zawodników i przekazywania ich do rady miejskiej. Zawodnicy musieli korzystać z własnej broni, którą przed rozpoczęciem zawodów pokazywali starszym bractwa. Po zajęciu stanowiska na strzelnicy, zawodnicy czekali na odpowiedni znak starszego bractwa, który prowadził zawody. Następnie należało oddać tylko jeden strzał. Po nim następowała przerwa, podczas której starsi bractwa, lub wyznaczeni przez nich ludzie, sprawdzali wynik strzelania. Kto trafił kura w łeb, ogon lub skrzydło, dostawał w nagrodę cynowy półmisek z wyobrażeniem ustrzelonej części. Kto zaś trafił w piersi kura, zostawał zwycięzcą. Obwoływano go królem kurkowym na cały rok. W nagrodę otrzymywał różnorodne nagrody np. srebrny puchar (nagroda przechodnia) oraz zwolniony był od płacenia w tym okresie podatków i ceł. W XVII-XIX były to medale, monety, uzbrojenie itp.

Po zakończeniu zawodów organizowano barwny pochód ulicami miasta, aby uczcić nowego i starego króla kurkowego. Na czele pochodu kroczył triumfator zawodów, odświętnie ubrany z odznaką swojej godności, za nim podążali starsi bractwa, za którymi niesiono chorągwie brackie. Końcową część pochodu tworzyli członkowie bractwa i zawodnicy, którzy brali udział w zawodach, a także muzykanci (werbliści czy trębacze). Ten barwny pochód udawał się na miejsc poczęstunku, który był początkowo skromny i w zasadzie ograniczał się do piwa.

Z czasem zabroniono przechowywać broń w domu, Ani nawet nosić mieszczanom. Ponadto władze miejskie zakupywały broń do własnej zbrojowni (zwanej też cekhauzem) i ewentualnie dla potrzeb wyposażenia zaciężnego wojska (dotyczyło to dużych miast - na ten cel członkowie cechów opodatkowali się po 2 gr.). Zbrojownia mieściła się najprawdopodobniej w jednej z wież bramnych miasta. Proch powinien być przechowywany w oddzielnym miejscu zwanym prochownią. W 1538-1540 r. dawną synagogę (po wyrzuceniu Żydów z Oleśnicy) dostosowano do warunków arsenału miejskiego, aż do czasu wybudowania budynku arsenału. Brak jest informacji jaki rodzaj uzbrojenia przechowywano w Oleśnicy. Dla przykładu:

Spis arsenału Strzelina z 1371 r. - 17 hełmów, 25 półpancerzy, 3 kolczugi, 8 dobrych włóczni, 6 par rękawic i 5 sztuk broni palnej oraz beczułka prochu.

Spis arsenału (początki XVII wieku) w kaliskim cekhauzie (http://www.stary.kalisz.pl/go_strazmiejska.php) - 9 działek, niewielkie działko do kul kamiennych, 80 hakownic, 6 mieczów i 2 halabardy, 13 zbroi, 8 przyłbic, 5 pancerzy, 16 karwaszy [naramienników], 1 bania z Orłem [tj. duży proporzec], 2 chorągwie i 1 bęben oraz 3 beczki prochu i 3 beczki saletry, a także 1 forma [odlewnicza] do działa i 1 mniejsza do działka. O arsenale głogowskim więcej napisał Nowakowski D.[4].

W 1556 r. gdy do bram Śląska zbliżało się zagrożenie tureckie, cesarz Maksymilian II nakazuje obowiązkowe ćwiczenia we władaniu bronią przez wszystkich mieszczan. Wtedy zabawa w strzelanie, zamienia się w wojsko - wzrasta ranga bractw strzeleckich i jednocześnie rosną wymagania. Struktury bractwa zaczynają przypominać wojskowe. Od tej pory troszczono się o dobre zaopatrzenie cechów w broń i amunicję. Wtedy też tarczami dla armatek były imitacje namiotów tureckich. Ostatnim książęcym zwolennikiem bractw strzeleckich był K.Ch. Erdmann (zm. 1792 r.).

W niektórych miastach mieszkańcy mieli obowiązek posiadania strzelb jeszcze w początkach XVIII w. Np. Statut i przepisy porządkowe miasta Wołczyn, 1722 rok [6]. W nim napisano:

   15.  Każdy mieszczanin powinien posiadać strzelbę i bagnet oraz potrzebne do niej kule, proch i lonty. Broń powinna być w każdej chwili zdatna do użytku, aby wykorzystać ją przy zagrożeniu z zewnątrz. Strzelby nie wolno sprzedać, chyba że posiada się więcej, niż jedną sztukę.                                                  

   16.   Mieszczanie wyznaczeni do pilnowania jarmarków, powinni posiadać sprawną strzelbę. Również wartownicy nie mogą odłożyć broni w czasie służby. Gdy przechodzi osoba dystyngowana, powinni prezentować przed nią broń. Za nieprzestrzeganie tego nakazu grozi grzywna w wysokości 6 srebrnych groszy.

Bractwa strzeleckie posiadały swój majątek (w drodze zakupów i darowizn) - pola, ogrody, stawy, lasy itp. Dzięki temu uzyskiwały zyski i pieniądze przeznaczały na budowę (modernizację) strzelnic, zakup budynków na Domy strzeleckie, nagrody itp.

Bractwo strzeleckie początkowo nie posiadało jednolitych strojów, potem każde miasto ustalało swój własny. W 1812 r. wprowadzono w Prusach jednolity uniform bractwa, a w 1849 i 1874 dokonano w nim zmian.

W okresach wojennych lub rozruchów, bractwo strzeleckie uzpełniało wojsko. W 1813 r. bractwa połączyły się z nowo utworzoną Gwardią Obywatelską w Korpus Strzelecki. Podczas Wiosny Ludów w 1848 r. członkowie bractwa stanowili podstawową siłę powołanej Gwardii Obywatelskiej (naturalnie - wystąpili przeciw mieszkańcom miasta, chcących reform).

Dla potrzeb bractwa wybudowano w Oleśnicy strzelnicę. O miejscu rozmieszczeniu pierwszej znanej strzelnicy i Domu Bractwa Strzeleckiego można sądzić na podstawie sztychu M. Meriana - znajdowały sie obok Bramy Mariackiej. O kolejnym Domu w tym miejscu pisze w swoim dziele J. Sinapius - podaje, że książę Sylwiusz Fryderyk wybudował tam (24 lipca 1690 r.) nowy Dom Bractwa. Przy braku strzelnicy można było zaprószyć ogień (podczas strzelań o tytuł Króla Kurkowego w Namysłowie w 1782 r., spalono prawie całkowicie miasteczko Rychtal). Inną formą ćwiczeń i rywalizacji miedzymiastowej (Bierutów, Syców) - były zawody tzw. strzelania do wołu. W XVIII w. strzelnicę przeniesiono w okolice obecnej ul. Wileńskiej, przy niej powstał ogródek strzelecki.

W XIX w. a może jeszcze wcześniej wybudowano w Oleśnicy Dom Strzelecki. W 1900 r. bractwo uzyskało zapewne kolejny sztandar. Z tej okazji wybito medal. 250 (350?) lecie bractwa uczczono uroczyście w 1860 i wybito medal z tej okazji. 400 lat bractwa oleśnickiego obchodzono uroczyście w 1911 r. Z tej okazji wybito także medal oraz wydano kartkę pocztową

"Drużyna w historycznym pochodzie" kartka pocztowa wydana w 1911 r.
z okazji 400-lecia bractwa strzeleckiego w Oleśnicy. Z kolekcji Krzysztofa Dziedzica [7]

Zobacz:

• Pierwszy puchar bractwa oleśnickiego
• Drugi puchar bractwa
• Medale bractwa oleśnickiego
• Dom strzelecki
• Strzelnica bractwa.
• Bractwo rycerskie w Oleśnicy

Literatura

1. Das Buch der Stadt Oels in Schlesien / hrsg. vom Magistrat der Stadt Oels in Schlesien anläßlich des 675jährigen Stadtjubiläums. Bearb. vom Schlitzberger. Berlin. 1930.
2. Drabina J. Życie codzienne w miastach śląskich w XIX i XV w.Wyd. Skryba. Wrocław 1998
3. Hartmann F. Czapliński M. Dzieje miasta Ziębice na Śląsku. Wrocław 1992
4. Nowakowski D., Elementy obronne średniowiecznego miasta i broń w mieście na przykładzie Głogowa w świetle źródeł pisanych i archeologicznych w: Głogów, średniowieczne miasto nad Odrą, Głogów 2018.
5. Strzelnica przy ul. Wileńskiej
6. Historia miasta WOŁCZYN w ramach historii okolic Wołczyna zestawione przez HENRYKA GAWELA. Druk: Wiadomości Kluczborskie S.z.o.o. Kluczbork (link do artykułu zniknął)
7. Dziedzic K., Pozdrowienie z Oleśnicy 2. Pocztówki z lat 1898 - 1944 z kolekcji autora, Oleśnica 2018

Od autora • Lokacja miasta • Oleśnica piastowska • Oleśnica Podiebradów • Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów • Oleśnica po 1885 r. • Zamek oleśnicki • Kościół zamkowy • Pomniki • Inne zabytki
Fortyfikacje • Herb Oleśnicy • Herby księstw • Drukarnie • Numizmaty • Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica • Wojsko w Oleśnicy • Walki w 1945 roku • Renowacje zabytków
Biografie znanych osób • Zasłużeni dla Oleśnicy • Artyści oleśniccy • Autorzy • Rysowali Oleśnicę
Fotograficy • Wspomnienia osadników • Mapy • Co pod ziemią? • Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie • Recenzje • Bibliografia • Linki • Zauważyli nas • Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki • Fotografie miasta • Rysunki • Odeszli • Opisy wybranych miejscowości
CIEKAWOSTKI • ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI