Ratusz oleśnicki

Historia powstania ratusza
Początkowo w bloku śródrynkowej zabudowy rynku istniały kramy i ławki (głównie szewskie i piekarskie). Stanowiły one własność księcia (częściowo wójta) lub były wznoszone na mocy zezwolenia księcia. On też czerpał dochód z opłat czynszowych nałożonych na prowadzoną w nich działalność i z ich najmu. Z ławek z czasem wytworzyły się drewniane, później murowane kramy przekupniów oraz zespoły murowanych komór kupieckich - sukiennice, zwane też domami kupieckimi. Nie było miejsca na ratusz, gdyż nie istniała rada miejska (Rathaus - dom rady miejskiej. Prawo średzkie nie przewidywało rady miejskiej). Wybudowanie budynku w miejscach istnienia kramów itp. uszczuplałoby zyski księcia (wójta) i oni nie byli tym zainteresowani. Dom wójta, który w imieniu księcia rządził miastem, znajdował się poza blokiem śródrynkowym. Z czasem dom wójta rozbudował się i po pojawieniu się rady miejskiej, stał się zapewne też domem ich obrad (Ratuszem). Rada ta nie rządziła miastem, a była tylko organem przedstawicielskim mieszkańców w stosunku do wójta.

Pierwszy Ratusz (wg innych źródeł - dom wójta) był raczej drewniany i wzmiankowano go już w 1393 r. Po wykupieniu wójtostwa (1407 r.), ten dom leżący na uboczu, nie odpowiadał randze miasta ani rady miejskiej, która przejęła całkowicie rządy w mieście. Musiał powstać ratusz murowany stojący w centrum rynku. J. Sinapius napisał, że stało się to w 1410 r. Jego wygląd niczym nie przypominał dzisiejszego - był to budynek prostokątny, dwukondygnacjowy, nakryty dachem dwuspadowym. Wieża, o przekroju kwadratowym, mogła być budowana równolegle lub powstała od zachodu po wybudowaniu ratusza przed 1500 rokiem.

Poniżej pokazano bardzo przybliżony widok śródrynkowej zabudowy rynku oleśnickiego z okresu XV-XVI w. w oparciu o prace R. Czernera. Z rysunku wynika, że ratusz mógł powstać na miejscu, być może, domu kupieckiego i nie stał w centrum, ani w osi symetri rynku.

Rys.1. Schemat śródrynkowej zabudowy z okresu XV-XVI w. w oparciu o prace R. Czernera [1]

Wraz ze wzrostem znaczenia Rady Miejskiej wykupiła ona dodatkowo część pomieszczeń w sąsiednim domu (lub wybudowała obok dom) - oddzielony przejściem. Ten dom był potem nazywany skrzydłem południowym, a część ratuszowa - skrzydłem północnym.

W skrzydle północnym - czyli we właściwym ratuszu znajdowała się izba burmistrza, W ratuszu także odbywały się zebrania Rady Miejskiej i posiedzenia Ławy. Tam też mieściła się sala radnych, kancelaria rady miejskiej oraz miejsce pisarza, sala urzędu podatkowego, sala ławników, miejskie archiwum. Wg Sinapiusa [2], który opisywał ratusz z lat 1692-1706 [2] - w północnej części gmachu znajdowała się nadal (tzn. jak za czasów gotyckich) duża sala, w której odbywały się również zabawy, a także i przedstawienia przejezdnych trup aktorskich oraz w XVII w. uczniów Gymnasium illustre. Być może, że na parterze mogła się mieścić waga miejska, gdzie można było sprawdzić odważniki. Każdy mieszkaniec mógł też sprawdzić czy nie został oszukany na wadze przez sprzedawcę. Na zewnątrz muru mogła być przymocowana łata metalowa, na której były zaznaczone jednostki długości (stopa, łokieć, a może nawet pręt), do sprawdzania czy mieszkaniec nie został oszukany na długości np. materiału.

W parterze skrzydła południowego (rys.4) mieszkał lichwiarz, obok znajdowały się pomieszczenia dla straży nocnej, ponad nimi umieszczono izby więzienne, osobno dla szlachty i patrycjatu, a oddzielnie dla przestępców z innych warstw ludności [2].

W dolnej części wieży ratuszowej urządzona była izba kaźni więziennej, na pierwszym piętrze wieży znajdował się skarbiec, na drugim mieszkał z rodziną strażnik, który także trąbił godziny (tak to za Sinapiusem opisuje Z. Podurgiel). Na wieży znajdował się zegar z dużą, miedzianą tarczą i dzwon. Na galeryjce wieżowej grywali muzykanci, a w większe święta występowała nawet orkiestra. Ratusz wokół otaczały kramy i ławy chlebowe, a także ławy na których umieszczali swój towar sukiennicy [2].

W XVII-XVIII w. oba budynki - już renesansowe mogły mieć wspólną ścianę frontową i dach. Ale na rysunkach z ok. 1650-1707 pokazywano tylko (?) ratusz gotycki bez skrzydła południowego, jak na rysunku M. Meriana. Zapewne budynek południowy był niższy i dlatego go nie widać.


Rys. 2. Jak wynika z ilustracji M. Meriana z ok. 1650 r., ratusz (4) był przynajmniej dwupiętrowy,
posiadał wysoki dwuspadowy dach, którego wysokość była nieco większa od obecnej

Jednocześnie na rysunku ratusza Jacoba Lindnitza, który powstał w 1660 r. (Lindnitz był w latach 1651-1661 nadwornym malarzem księcia Sylwiusza Nimroda) widać już częściowo budowlę renesansową na skrzydle północnym i południowym (nie mam uprawnień do pokazywania tego rysunku na mojej stronie). Natomiast na późniejszym o ok. 100 lat rysunku F.B. Wernera widać nieco inną sytację. Powstała ona po wielkim pożarze Oleśnicy i prawdopodobnie wykorzystano w odbudowie wcześniejsze mury.

 
Rys. 3. Ratusz z rysunku F.B. Wernera z ok. 1750-1774 r. Wg F.B. Wernera. Własność BUWr

Na powyższym rysunku pokazano: 1 - stary ratusz z dachem dwuspadowym. 2 - wykonana rozbudowa ratusza, jeszcze renesansowa. Podobnie to skrzydło wyglądało również w 1660 r. 3 - dom z dwuspadowym dachem - zapewne pomyłka Wernera. Ten dom handlowy(?) znajdował się za skrzydłem pólnocnym. 4 - budunek renesansowy skrzydła południowego. Stał on obok skrzydła północnego, oddzielony przejściem. W 1660 r. było ono szerokie. Werner dorysował przy nim przyporę. 5 - dobudówka wieży ratuszowej, przez którą wchodzono do izby katowskiej, która w czasie Wirtembergów straciła na znaczeniu. Werner ten rysunek wykonał ok. 1770 r. według tego, co widział ok. 15-20 lat wcześniej - stąd prawdopodobne błędy.

Jednocześnie artysta oleśnicki Chrystian Winckler pokazał na ilustracji z ok. 1707 r. tylko dach dwuspadowy. Czy przerysował stare sztychy Meisnera i Meriana? Gdzie leży prawda?

Niżej pokazano schematycznie rozbudowę ratusza o skrzydo południowe i potem o budynek handlowy w okresie do 1826 r.

Rys. 4. Rozmieszczenie ratusza, jego skrzydła południowego oraz budynku prywatnego przeznaczonego do handlu (kramy, sukiennice).

Rys. 5. Przypuszczalna rozbudowa skrzydła południowego. Przez pewien czas były to oddzielne budynki.
Niżej pokazano tę sytuację

Rys. 6. Schemat rozbudowy ratusza w 1826 r. Potem połączono w całość dachami i fasadą oba budynki. Chociaż istniały dalej rozdzielnie. Rysunki wykonano przy pomocy myszki


Rys. 7. Model ratusza renesansowego i zabudowy śródrynkowej z makiety miasta z byłego Muzeum Oleśnickiego.
Jak widać oba skrzydła z rys. 5 były połączone w całość ścianą frontową i dachem. Nie były połączone wewnątrz
Obok znajdował się budynek handlowy. Wg proj. M. Przyłęckiego

Ratusz kolejny raz spalił się 22-23.03.1823 r. Odbudowano go w 1826 r. i wówczas fasadą ratusza wykonano w stylu klasycystycznym, która objęła całą szerokość zabudowy śródrynkowej - połączyła zewnętrznie właściwy ratusz, resztki skrzydła południowego (teraz to skrzydło zachodnie i wschodnie) i budynek mieszkalno-handlowy. Widać to na poniższej ilustracji.

Rys. 8. Ratusz w ok. 1860 r. na litografii A. Groegera
Rys. 9. Rynek z planu miasta z 1865 r. [7]. Nie ujęto na nim wieży.

Z rys. 8 wynika, że do wnętrza prowadziły trzy bramy wejściowe. Poprzez lewą wchodzono do właściwego ratusza (a dokładniej na I i II piętro, bo parter zajmował Sąd Krajowy, do którego było oddzielne wejście od północy). Przez środkowe drzwi wchodzono zapewne do skrzydła zachodniego. Prawe drzwi prowadziły do budynku nr 15, na podwórze budynków przylegających do ratusza oraz do posterunku policji i aresztu. W 1850 r. dodano odwach (areszt wojskowy). Przed wejściem do tych drzwi stał posterunek wojskowy.


Rys. 10. Wg fragmentu planu miasta z 1882 r. pokazano ratusz (1) oraz przyległy budynek (nr. 15)
objęty wspólną fasadą. Kolorem zielonym pokazalem "podwórka" (dziedzińce, świetliki).
Świelik ratuszowy jest bardzo mały. Czy jest to tylko błąd rysunkowy?

W 1892 r. nastąpiła przebudowa ratusza, podczas której połączono schodymi i korytarzami dotychczasowy ratusz z pozostałościami skrzydła południowego. Wynik tej przebudowy pokazano na rys.11. w czerwonej obwódce. Każdy wchodzący do obecnego ratusza porusza się schodami i korytarzami wówczas wybudowanymi. Wtedy we wcześniej zewnętrznych ścianach ratusza i częściowo skrzydła zachodniego i wschodniego przebito nowe wejścia. Na ścianach nowych korytarzy zawieszono płyty herbowe pochodzące ze starego ratusza i rozebranych w 1868 r. bram miejskich. Radni otrzymali nowe wyposażenie sali obrad.


Rys. 11. Rzut poziomy przyziemia ratusza. Rozbudowa pokazana w czerwonej obwódce
to wynik przebudowy z 1892 r. Wg [2].

Pomimo wspólnej ściany frontowej, ratusz i dom nr 15 były osobnymi budowlami. W budynku nr 15, który był prywatną własnością - nikt nie był zameldowany. Wręcz z punktu widzenia meldunkowego nie istniał oddzielny budynek nr 15. Natomiast wymieniano łącznie budynki 14/15, które miały jednego właściciela (mieszkańca Wrocławia?) i w obu był zameldowany jeden mieszkaniec (ślusarz - może dozorca?). Czy to znaczy, że w latach 1921/1935 w budynkach Rynek 14/15 znajdowały się wynajęte pomieszczenia ratusza? Bo w budynku nr 13 już było zameldowanych 5 osób.


Rys.12. Przekrój podłużny ratusza. Pokazano nowe schody i balustrady korytarzy.
Widać też piwnice pod dawnym budynkiem ratusza. Wg [5].

Od czasu wybudowania tej postaci ratusza (i fasady łączącej trzy budynki) trwały do ok. 1930 r. modernizacje komunikacji wewnętrznych. Natomiast rzemieślnicy i kupcy dążyli do zajęcia części parterowej fasady, aby w niej wykonać wejścia do sklepów oraz przebić nowe witryny sklepowe. W 1897 r. pomieszczenia parteru ratusza (obecnego banku) opuścił Sąd Krajowy. Nie wiem, czy te pomieszczenia zajął Urząd Miejski, czy zostały ponownie wynajęte.

Nieco ciekawostek historycznych związanych z ratuszem
W czasie wielkiej burzy w roku 1535 oba skrzydła zostały silnie uszkodzone, odbudowano je w następnym roku zmieniając nieco konstrukcję i może podwyższając. Wtedy prawdopodobnie nadbudowano nad kwadratową wieżą - ośmioboczną część. Podano bowiem, że wykonano renesansową galeryjkę nad ośmioboczną nadbudową wieży. Wieża od dołu prostokątna, przechodząca wyżej w ośmiobok, była bardzo wysoka. Zwieńczona blaszanym hełmem, z gankiem, na którym dniem i nocą czuwał trębacz, ostrzegający miasto przed wrogiem i pożarem. Z tego okresu pochodzą do dziś istniejące piwnice pod północnym skrzydłem gmachu, w których odbywał się wyszynk piwa i wina, ale od XVIII wieku służyły tylko do przechowywania tych trunków [2]

W XVI w. nad oknami Ratusza znajdował się napis: VIDERE JUDICES QUID FACIATIS, NON ENIM HOMINI JUDICATIS SED JEHOVAE EX ERIT VIBUSCUM IN NEGOCIO JUDICI (uwaga: jest to zapewne werset biblijny, być może że w trakcie przepisywania przez maszynistki posiada błędy) [6].

Nad głównym wejściem umieszczono tekst (litery w kolorze złota): NIHIL EST EX OMNIBUS REBUS HUMANIS PRAECLAR(I)US AUT PREASTAUTLUS QUAM DE REPUBL. BENE MERETI [wg nieczytelnej odbitki z (6)].

Dodano 16.05.2011 r.
Dr Piotr Oszczanowski przysłał tekst bezbłędny oraz jego tłumaczenie "Nihil est ex omnibus rebus humanis praeclarius, aut praestantius, quam de Republica bene mereri" "Wśród wszystkich spraw ludzkich nie ma nic piękniejszego, nic bardziej zaszczytnego niż dobrze zasłużyć się Rzeczypospolitej" - jak dodał autor tłumaczenia - "Rzeczypospolitej oleśnickiej". Ten piękny i wymowny napis mógłby, zdaniem P. Oszczanowskiego, ponownie znaleźć się nad drzwiami Ratusza.

W 1664 r. ratuszowi groziło zawalenie - na polecenie Sylwiusza Nimroda pierwszego księcia ze śląskiej linii Wirtembergów, przystąpiono do gruntownego remontu. Liczni rzemieślnicy odnawiali sklepienie w sali ratusza. Dach wieży pokryto blachą ołowianą i zwieńczono pozłacaną kulą. J. Skibińska [6] napisała "Pokrycie i zwieńczenie dachu kosztowało 7 oleśnickich kwart minus 1 garniec."

W roku 1730 wielki pożar miasta zaczął się od kramów przy ratuszu, co było przyczyną także jego spalenia. W roku 1750 ratusz jest już odbudowany. Wówczas przed ratuszem - najstarszej jego części - stał pręgierz (widoczny na rys. F.B. Wernera). Nie wiadomo kiedy na wieży ratuszowej umieszczono zegar.

Przez środkowe drzwi wchodziło się na dziedziniec i stamtąd do trzech budynków mieszkalnych przyległych do części południowej ratusza (na parterze były tam także sklepy). Zewnętrzne, widoczne drzwi prowadziły do obu oddzielnych części ratusza. Z tego okresu pochodzi hełm wieży w stylu klasycystycznym. Przebudowy wejść do budynku ratuszowego

 

Rys.13. Więcej zdjęć ratusza i rynku
Pokazane maszty wykonano może w 1892 r. Już istniały w 1897 r
Rys.14. Napis na zadaszeniu wieży [fot. anonimowy]

W 1934 r. hełm wieży zostaje ponownie pokryty blachą. Pozostała po tym pamiątka w postaci napisu wybitego na miedzianej blasze, pokrywającej zadaszenie wieży, wykonanego dokładnie na środku. Prace blacharskie wykonał w 1934 r. Max Suffing (wg książki adresowej Soeffing) - mistrz blacharski (mieszkający na Georgenstrasse 21). Wprawny obserwator dostrzeże i inne ślady pozostawione przez mistrzów murarskich i stolarskich.

Powojenna odbudowa i przebudowa
W styczniu 1945 roku część pólnocna ratusza (od strony ul. J. Matejki) została zburzona, co widać na zdjęciu lotniczym i potem zdjęciach wykonanych już po zajęciu miasta. Przyczyną pozostałych zniszczeń było, jak twierdzą także byli niemieccy mieszkańcy miasta, lotnicze bombardowania miasta na początku lutego, czyli już po zajęciu miasta. Widok Ratusza po zniszczniach wojennych i odbudowa. Klatka schodowa ocalała z pożogi wojennej. Zachowane wraz nią kamienne herby można podziwiać na pierwszym i drugim piętrze ratusza.

Prace projektowe odbudowy ratusza rozpoczęto w 1958 roku wg projektu arch. Jerzego Dąbrowskiego (07.02.1929 †03.08.2018). Architektem powiatowym w Oleśnicy był wówczas Stefan Mikołajczyk (od 1955 do 1969 r.).

Rys.15. Ratusz w trakcie odbudowy w latach 1962-1964. Fotografia z archiwum Stanisława Kokota
Rys.16. Etap budowy dachu [2]

Budowę Ratusza zakończono uroczyście 8 czerwca 1964, z udziałem wielu oficjeli z Warszawy (m.in. minister Jan Wieczorek) i Wrocławia. Rok wcześniej podobno oddano do użytku hotel "Śląsk"

Rys.17. Ostatnie rusztowania. Zdjęcie ze zbioru A.F.

Przy odbudowie zachowano jego zewnętrzną formę w zarysie klasycystycznym, ale nie w całości. Frontowa fasada ma długość 2/3 poprzedniej, co nie pozbawiło go cech dawnego wyglądu [4]. W pozostałej - byłej części południowej oraz trzech przyległych rozebranych budynkach - przewidziano hotel. Na parterze skrzydła północnego przewidziano pomieszczenia dla banku. Zmniejszenie potrzebnej objętości ratusza zapewne wynikało z przyjętego w 1950 r. centralizmu demokratycznego, który znosił samorządność miast i ilość realizowanych funkcji przez Prezydium Miejskiej Rady Narodowej.

Hełmu wieży nie remontowano i dlatego dalej są widoczne wojenne ślady

 

Rys.18. Strona frontowa budynku ratusza
Rys.19. Ratusz po 1964 r. Widok z góry.
Przekrój wieży Ratusza [8]

Wnętrze ratusza, poza wspomnianą klatką schodową, było całkowicie nowe i dostosowane do ówczesnych potrzeb. Jest to dwupiętrowe, czworoboczne założenie o częściowo zachowanym, klasycystycznym podziale fasad, nakryte czworobokiem dwuspadowych dachów z wewnętrznym świetlikiem [4].

Rys.20. Widok z góry na Ratusz i Rynek w 2007 r.    Fot. Janusz Godyń

Po 1989 r. hotel Śląsk przejął Urząd Miasta Oleśnicy.

Widok z góry na ratusz z lat 70-ych [1], [2]. W "Fotografie miasta" pokazano fotografie z wieży, autorstwa osoby, chcącej zachować anonimowość.

W 2008 r. na wieży ratuszowej umieszczono aparaturę nagłaśniająca do sygnalizacji alarmowej. W 2008 r. również remontowano dach i założono maszt flagowy

Zobacz opis kamieniczek w rynku:
http://www.olesnica.nienaltowski.net/Zabytkowe_kamieniczki.Rynek1.htm
http://www.olesnica.nienaltowski.net/Zabytkowe_kamieniczki_Rynku2.htm

Propozycja upiększenia rynku


Literatura:

  1. Czerner R. Zabudowy rynków. Średniowieczne bloki śródrynkowe wybranych dużych miast Śląska. P Wr. Wrocław 2002
  2. Starzewska M. Oleśnica. Ossolineum. Wrocław. 1963
  3. Oleśnica. Monografia miasta i okolic. red. Michalkiewicz Stanisław. Ossolineum. Wrocław. 1981
  4. Przyłęcki M. Najcenniejsze zabytki Oleśnicy. Zapiski oleśnickie nr 2. 1995
  5. Pilch. J. Ratusze Dolnego Śląska. Wrocław: Dolnośląskie Towarzystwo Oświatowe, 1970.
  6. Skibińska J. Studium historyczno-architektoniczne Ratusza. Wrocław 1958
  7. Eysymontt R. Kod Genetyczny miasta. Sredniowieczne miasta lokacyjne Dolnego Śląska na tle urbanistyki Europejskiej. VIA Nova. Wrocław. 2009
  8. Przyłęcka B., Prof. dr hab. Mirosław Przyłęcki architekt człowiek z pasją, Wrocław 2018 ( skan okładki)

Od autora Lokacja miasta Oleśnica piastowska Oleśnica Podiebradów Oleśnica Wirtembergów
Oleśnica za Welfów
Oleśnica po 1885 r. Zamek oleśnicki Kościół zamkowy Pomniki Inne zabytki
Fortyfikacje Herb Oleśnicy Herby księstw Drukarnie Numizmaty Książęce krypty
Kary - pręgierz i szubienica Wojsko w Oleśnicy Walki w 1945 roku Renowacje zabytków
Biografie znanych osób Zasłużeni dla Oleśnicy Artyści oleśniccy Autorzy Rysowali Oleśnicę
Fotograficy Wspomnienia osadników Mapy Co pod ziemią? Landsmannschaft Oels
Wydawnictwa oleśnickie Recenzje Bibliografia Linki Zauważyli nas Interpelacje radnych
Alte Postkarten - widokówki Fotografie miastaRysunki Odeszli Opisy wybranych miejscowości
CIEKAWOSTKI ZWIEDZANIE MIASTA Z LAPTOPEM, TABLETEM ....
NOWOŚCI

Nihil est ex omnibus rebus humanis praeclarius aut praestantius quam de re publica bene mereri - Wśród wszystkich spraw ludzkich nie ma nic piękniejszego, nic bardziej zaszczytnego niż dobrze zasłużyć się rzeczypospolitej. http://www.lingua-latina.waw.pl/sentencja,opis,1911600,159300.html

Lindnitz, Jacob, Maler und Radierer, geb. 1623 in Weizendorf (Oesterreich), t Juli 1676 in Breslau, wo er 1648 hinkam und bei Meister Hans U sing in die Lehre ging. 1651 wurde er Hofmaler in Öls, kehrte nach 10 Jahren aber nach Breslau zurück. Von ihm das Bildniss des Dr. Sachs von Löwenhaimb, die Radierungen Postreiter (1660), der Mörder Melchior Hedloff u. s. w. Allgemeines Künstler-Lexicon https://archive.org/details/allgemeineskns31ml